|
|
|
Starożytność : • Wstęp • Umysłowość • Literatura • Mit i mitologia • Bogowie • Pierwowzory ludzkich postaw i pasji • Związki frazeologiczne • Liryka • Liryka rzymska • Liryka grecka • Epika rzymska • Dramat grecki |
Liryka Tyrtajos (Tyrteusz) - (VII wiek p.n.e.) - reprezentant poezji lirycznej tworzonej w Grecji macierzystej. Z jego osobą związana jest pewna legenda. W czasie wojny Spartanie, którym przepowiedziano, że zwyciężą tylko wtedy, gdy wodzem ich będzie Ateńczyk, poprosili o posiłki wojskowe. Niechętni im Ateńczycy, posłuszni zapytanej o radę wyroczni, przysłali nie oddziały żołnierzy, lecz kulejącego poetę. Jednak ten wynagrodził braki fizyczne ogromnym talentem lirycznym, a jego pomoc okazała się niezwykle skuteczna: swoimi pieśniami rozpalił w Spartanach taką wolę walki, że bez problemu pokonali silniejszego przeciwnika. W ten właśnie sposób miały powstać jego elegie patriotyczne. Tyrtajos przedstawia w nich sławę, jaką zdobywa sobie za życia i po bohaterskiej śmierci mężny wojownik, przeciwstawia jej upokarzający los zwyciężonych. Wszystko, co pisze, zmierza do jednego: do zachęty, by stać nieugięcie w pierwszym szeregu i choćby za cenę życia, walczyć o zwycięstwo. Inaczej jednak niż Homer, ceni najwyżej nie sławę jednostki, lecz ofiarę złożoną dla wspólnej sprawy. Od jego imienia utworzono terminy: tyrteizm i poezja tyrtejska, określające nurt liryki zaangażowanej, wzywającej do walki i poświęcenia za ojczyznę. W Polsce w okresie porozbiorowym stał się symbolem poety wzywającego naród do walki wyzwoleńczej. W okresie romantyzmu powstał prąd nazwany tyrteizmem polskim. Szczególnie hołdowali mu filomaci. Safona - (VII-VI wiek p.n.e.) - przedstawicielka liryki eolskiej, autorka pieśni weselnych, modlitw z najsłynniejszą do Afrodyty (sparafrazowaną przez J. Kochanowskiego we fraszce "Do Miłości": Matko skrzydlatych miłości), hymnów miłosnych. Jako pierwsza znalazła środki do wyrażenia najbardziej subtelnych przeżyć i uczuć. Chętnie i umiejętnie wykorzystywała motywy liryki ludowej (np. w jednym z zachowanych fragmentów piosenki weselnej panna młoda przyrównana jest do jabłka rosnącego na szczycie drzewa). Współcześnie bardzo wysoko ceniono jej twórczość (Platon nazwał ją dziesiątą Muzą). Od jej imienia ukuto nazwę strofy safickiej, dla określenia strofy czterowersowej, zbudowanej z trzech wersów jedenastozgłoskowych i jednego pięciozgłoskowego, który stanowi rytmiczną i znaczeniową puentę zwrotki. Symonides - (556-468 p.n.e.) - jeden z najwybitniejszych twórców liryki chóralnej, uprawiał różne gatunki, między innymi: hymny na cześć zwycięstw, peany ku czci Apollina, treny (według J. Kochanowskiego, Tren I: "lamenty i skargi Symonidowe");. Nadał epigramatom literacki charakter, zawierając w dystychach (dwuwierszach) prawdziwe bogactwo treści. Autor sławnego epigramatu poświeconego Spartanom: "Gościu, oznajmij Lacedemończykom, że w boju poległszy - / Tu spoczywamy po wiek, wiernie słuchając ich praw". Pindar - (518-446 p.n.e.) - jeden z najwybitniejszych poetów greckich, ostatni z oryginalnych i wybitnych twórców poezji chóralnej, rywal Symonidesa. Sławę zapewniły mu przede wszystkim ody, utwory liryczne o podniosłym, patetycznym charakterze, sławiące wybitną jednostkę lub upamiętniające wielkie wydarzenie (dochowały się tylko 4 księgi epinicjów sławiących zwycięzców igrzysk olimpijskich). O powiedział mit o wyprawie Argonautów po złote runo. Już za życia cieszył się wielką sławą (gdy w 335 roku p.n.e. Aleksander Wielki zdobył Teby, na znak szacunku ocalił od zniszczenia dom Pindara). W czasach nowożytnych P. Ronsarda nazywano "francuskim Pindarem", a piszący łacińskie ody Sz. Szymonowic europejską sławę zyskał jako Pindarus Polonus. Tak zwana oda pindaryjska była modnym gatunkiem poetyki klasycystycznej (Kniaźnin). Anakreont - (około 570-485 p.n.e.) - liryk grecki, sławił konwencjonalną grę miłosną, pisał anakreontyki, utwory o lekkiej, najczęściej biesiadnej lub miłosnej tematyce i pogodnym, niefrasobliwym nastroju, związane z kulturą dworską. Charakteryzował je elegancki, prosty język i niezwykła melodyjność. Pisane były ośmiozgłoskowcem i ta cecha stanowi wyznacznik klasycznego anakreontyku. W poezji polskiej swobodnym nawiązaniem do poezji Anakreonta są pieśni biesiadne Kochanowskiego oraz fraszki (J. Kochanowski aż siedmiu fraszkom dał tytuł "Z Anakreonta") i poezja dworska Jana Andrzeja Morsztyna. |
|
|