Epoki literackie:     Starożytność    Biblia    Średniowiecze    Odrodzenie / Renesans    Barok    Oświecenie    Romantyzm    Pozytywizm    Młoda Polska    XX-lecie międzywojenne    Literatura współczesna

Romantyzm :

• Wstęp
• Umysłowość
• Romantyzm w Polsce
• Literatura
• Tematy literatury romantycznej
• Adam Mickiewicz
• Juliusz Słowacki
• Zygmunt Krasiński
• Cyprian Kamil Norwid
• Aleksander Fredro

Zygmunt Krasiński

Zygmunt (Napoleon Stanisław Adam Ludwik) Krasiński (1812-1859), był poetą, powieściopisarzem i filozofem, tradycyjnie zaliczanym - obok Mickiewicza i Słowackiego - do kanonu "trzech wieszczy". Arystokratyczne pochodzenie wywarło decydujący wpływ na postawę poety, który niezmiernie żywo reagował na epokę wielkich wstrząsów społecznych i kryzys tradycyjnych wartości moralno-obyczajowych, zarysowujący się na przełomie XVIII i XIX wieku.
Tęsknota za pięknem wyidealizowanej epoki feudalnej i świadomość nieodwracalności biegu historii, niechęć do cywilizacji triumfującej burżuazji, powiązana z nowoczesnym buntowniczym indywidualizmem, pragnienie odbudowania tradycyjnych wartości świata chrześcijańskiego i urzeczywistnienie nowatorskimi koncepcjami filozoficznymi XIX wieku - te wszystkie sprzeczne wątki ideowe znalazły swój wyraz w napisanej przez dwudziestojednoletniego młodzieńca, w 1835 roku "Nie-boskiej komedii".
"Nie-Boska komedia"
Pierwotnie utwór miał być zatytułowany "Mąż" (tak nazwany jest hr. Henryk jako osoba dramatu). Wieloznaczność tego słowa ("mąż": — małżonek, ojciec rodziny; — wojownik, heros, mąż stanu, przywódca) wskazuje na podział tekstu na dwie partie: części 1 i 2, przedstawiające prywatne życie bohatera oraz 3 i 4, opisujące jego udział w życiu społeczno-historycznym.
Część 1. Winę za niepowodzenia Męża (nie sprawdza się w roli męża i ojca) ponosi "fałszywa poezja". Chór Złych Duchów nasyła na bohatera piekielne majaki. Reprezentują one złudne i niszczące idee:
  • Dziewica - absolutyzację miłości,
  • Sława - pychę i wzgardę dla ludzi, właściwe wybujałemu indywidualizmowi,
  • Eden - utopijne marzenia o życiu szczęśliwym i wolnym na łonie natury. Uwiedziony wizjami poeta zaniedbuje obowiązki domowe, czym doprowadza żonę do obłędu i śmierci, zaś syna do utraty wzroku (krytyka typowo romantycznego stosunku bohatera do życia).
Część 2. Ostateczne rozwiązanie wątku rodzinnego. Ujawnia się przeznaczenie Orcia, który ma zginąć jako prawdziwy poeta (naznaczony przekleństwem proroków). Ojcu głos Anioła Stróża wskazuje szansę zbawienia przez miłość "biednych bliźnich" - praktykowanie ewangelicznej moralności. Mąż nie podporządkowuje się temu wezwaniu (Krasiński nie w pełni potępia bohatera, jego postawie nadał cechy tragicznej wzniosłości).
Część 3. Hrabia Henryk staje na czele ginącej arystokracji rodu i pieniądza, skupionej w Okopach Świętej Trójcy. Jego przeciwnikiem jest Pankracy (wszechwładca) - radykalny ideolog stojący na czele zwycięskiej rewolucji "biednych i głodnych", wspierany przez młodego, fanatycznego i zdeprawowanego kapłana, Leonarda. Mąż zwiedza w przebraniu obóz przeciwnika, ogląda bluźniercze obrzędy nowej wiary oraz manifestacje zemsty zbuntowanego tłumu. W scenie dyskusji z Pankracym (starcie racji świata odchodzącego w przeszłość i świata nowego) osądza, że są to "wszystkie stare zbrodnie świata, ubrane w szaty świeże". Natomiast Pankracy przeświadczony jest, że powstaje nowy świat, swoisty raj sprawiedliwości. Ugoda pomiędzy antagonistami jest niemożliwa.
Część 4. Bezpośrednie starcie zbrojne pomiędzy obozami. Arystokraci zaprezentowani zostali jako ludzie słabi, tchórzliwi i podli, Henryk potępiony, bowiem "nic nie kochał, nic nie czuł prócz siebie". Po śmierci Orcia (ginie trafiony kulą) i samobójstwie Męża (rzuca się w przepaść z okrzykiem "Poezjo, bądź mi przeklęta") Pankracy z Leonardem odbywają sąd nad pokonanymi. Wódz rewolucji - marzący o odkupieniu dzieła zniszczenia przez budowę szczęśliwej przyszłości - odczuwa niepokój. Gdy ukazuje mu się wizja Chrystusa-Mściciela, ginie od jej siły ze słowami (przypisywanymi Julianowi Apostacie): "Galilaee, vicisti!" (Galilejczyku, zwyciężyłeś!).
Zakończenie utworu wynika z logiki myśli historiozoficznej Krasińskiego. Pankracy - samowolnie sięgający po atrybuty władzy boskiej - staje twarzą w twarz z Bogiem i ginie jako samozwaniec. Bóg jest mistrzem w dziele stworzenia i On jedynie potrafi tworzyć historię. Symboliczna postać Chrystusa w finale może być interpretowana dwojako:
  • (optymistycznie) nadchodząca epoka będzie czasem jakiegoś nowego chrześcijaństwa i odrodzonego Kościoła,
  • (pesymistycznie) dzieje świata nie będą miały już dalszego ciągu i Bóg przecina bieg historii, gdyż dopełnia się miara ludzkich nieprawości.
"Nie-boska komedia" jest dramatem o różnorodnej problematyce:
Jest to dramat rodzinny: hr. Henryk o małżeństwie: "Zstąpiłem do ziemskich ślubów, bom znalazł tę, o której marzyłem" (śluby ziemskie jako zniżenie się do ziemskiej rzeczywistości); rozczarowanie "żoną dobrą i skromną", zmęczenie prozą życia (przygotowanie do chrzcin, puste rozmowy gości, codzienność jako "sen fabrykanta Niemca"). Egoizm i marzycielstwo Męża stają się przyczyną tragedii całej rodziny.
Dramat o poecie i poezji:
poeta "fałszywy" - hr. Henryk (konfrontacja wyjątkowej misji poety w świecie ze sposobem, w jaki wywiązuje się ze swoich obowiązków; rewizja głównych mitów romantycznych - zjawy; rozbieżność między postawą moralną bohatera a pięknem jego poezji),
poeta "prawdziwy" - Maria, Orcio (życie na granicy świata widzialnego i niewidzialnego; nadwrażliwość opłacona cierpieniem, szaleństwem, ślepotą, wreszcie śmiercią),
dramat o historii: bohaterowie to przedstawiciele społeczeństwa; przełomowy moment historii: agonia świata feudalnego; walka klas; historia jako ścieranie się przeciwstawieństw - tragizm historii i z tego wynikająca konieczność ingerencji Opatrzności (prowidencjalizm),
dramat metafizyczny: współistnienie świata fantastycznego (wyobrażenia chrześcijańskie) z realnym w jednej przestrzeni i czasie. Wpływ sił nadprzyrodzonych na poczynania ludzi (wszystko, co człowiek robi, ma znaczenie w planie metafizycznym); ciągła walka Dobra ze Złem o dusze ludzi (moralitet).
Dominującą cechą dramatów epoki romantyzmu jest odrzucenie reguł dramatu klasycznego i łączenie elementów różnych rodzajów i gatunków literackich (synkretyzm gatunkowy).
W efekcie z dramatu wyłania się wizja świata pełnego dysharmonii, wieloznaczności i napięć rodzących nierozwiązywalne problemy:
brak jedności czasu (akcja trwa kilkanaście lat, niektóre sceny dzieją się równocześnie, między innymi są bliżej nieokreślone, czasem duże luki czasowe. W wymiarze ideowym utwór odbierać należy w perspektywie wieczności);
brak jedności miejsca (poszczególne sceny rozgrywają się w różnych, czasem niedokładnie określonych miejscach: w domu hrabiego, w szpitalu dla obłąkanych, w górach, w okopach Świętej Trójcy; często jest to sceneria typowo romantyczna. W wymiarze ideowym - perspektywa kosmiczna);
brak jedności akcji (wiele różnych wątków: — życie rodzinne hrabiego, — losy Orcia, — starcie rewolucjonistów z arystokracją, — walka duchów dobrych i złych o duszę Męża);
kompozycja: brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy poszczególnymi scenami (każda scena ukazuje inny aspekt przedstawianego świata);
łączenie fantastyki z realizmem (upiór Dziewicy w domu Męża, sąd nad hrabią w podziemiach, apokaliptyczna, powalająca Pankracego wizja Chrystusa);
elementy liryczne (narrator ma cechy podmiotu lirycznego: emocjonalność wypowiedzi, otoczenie szczególną atmosferą uczuciową kreowanych postaci, np. Orcia);
łączenie scen zbiorowych (obrazy z obozu rewolucjonistów: monumentalność, rozmach z kameralnymi: rozmowy hrabiego z Marią, Orciem, wyciszenie, liryzm);
łączenie tragizmu (koncepcja poety i poezji) z komizmem (np. zachowanie gości na chrzcinach); patosu (np. kreacja Pankracego) z groteską (np. w rewolucyjnej obrzędowości: "prosimy ślicznie o głowę arystokraty");
łączenie stylów wypowiedzi (metaforyka prozy poetyckiej obok stylu potocznego gości na chrzcinach i naukowego - lekarza).
Czynnikami spajającymi dramat są: — nadrzędna wobec całości postać narratora, postać głównego bohatera i pojawiające się we wszystkich częściach postacie epizodyczne (np. Ojciec Chrzestny), — symetria kompozycji (cz. I i II + cz. III i IV, "uwertury").
Inne utwory Krasińskiego
"Irydion" - dramat z czasów upadku starożytnego Rzymu, wydany w 1836 roku, ukazujący rozkład imperium za panowania cesarza Heliogabala. Poeta wysuwa tezę, iż odrodzenie Rzymu mogłoby nastąpić tylko w oparciu o nowie siły - chrześcijaństwo. Na nim też pragnie oprzeć się Aleksander, który po śmierci zdeprawowanego poprzednika obejmuje władzę. Tytułowy Bohater jest Grekiem, który przybył do Rzymu, by pomścić swoją ojczyznę. Zdobył poparcie patrycjuszy, których cezar skazał na los niewolników lub gladiatorów, skupił wokół siebie barbarzyńców ciemiężonych przez rzymski patrycjat. Pragnął również do walki wciągnąć chrześcijan i osiągnął połowiczny sukces, bowiem doprowadził do rozłamu w gminie chrześcijańskiej. Jednak w decydującym momencie chrześcijanie zawiedli go, wybrali ideę zwycięstwa poprzez męczeństwo. Irydion poniósł klęskę. W dramacie tym Krasiński wyraźnie przeciwstawił się walce zbrojnej o wolność. W epilogu ukazał Irydiona obudzonego po kilkuwiekowym śnie. Wyrok Boga skazał go za grzech nienawiści na pobyt w Polsce - "ziemi mogił i krzyżów".
"Przedświt" - poemat wizyjny, wydany anonimowo w Paryżu w 1843 roku, w którym Krasicki przedstawił swoje poglądy mesjanistyczne, według których cierpienia Polski mają odkupić ludzkość i wprowadzić świat w nową epokę powszechnej szczęśliwości i sprawiedliwości. Misją tą jednak poeta obarcza tylko szlachtę polską, widząc w niej reprezentantkę najczystszych ideałów chrystusowych. Ona w przeszłości walczyła w obronie wiary, niepodległości, cierpi na Sybirze i ona ma dokonać odkupienia przez swoją mękę. Sam tytuł ma charakter swoistego neologizmu: przedświt, to brzask, wczesna zapowiedź świtu nowej ery, która nadejdzie wkrótce i nieuniknienie - zwieńczając dzieje ludzkości epoką czynu.
"Psalmy przyszłości" cykl wydany (1845-1848) pod pseudonimem Spirydion Prawdzicki, na który składają się między innymi: "Psalm nadziei", "Psalm miłości", "Psalm żalu", "Psalm dobrej woli". Idealizacja szlachty, która w przeszłości "Z Polską w sercu - z mieczem w dłoni - Dniem i nocą bez pokoju" strzegła ojczyzny, a teraz zgodnie z zasadą chrześcijańskiej miłości stanąć ma w sojuszu z ludem: „Jeden tylko, jeden cud: / Z Szlachtą polską - polski Lud", traktowany zresztą dość konwencjonalnie jako masa bierna i bezmyślna ("marzący w śnie olbrzym").