|
|
|
Romantyzm : • Wstęp • Umysłowość • Romantyzm w Polsce • Literatura • Tematy literatury romantycznej • Adam Mickiewicz • Juliusz Słowacki • Zygmunt Krasiński • Cyprian Kamil Norwid • Aleksander Fredro |
Zygmunt Krasiński Zygmunt (Napoleon Stanisław Adam Ludwik) Krasiński (1812-1859), był
poetą, powieściopisarzem i filozofem, tradycyjnie zaliczanym - obok Mickiewicza
i Słowackiego - do kanonu "trzech wieszczy". Arystokratyczne pochodzenie
wywarło decydujący wpływ na postawę poety, który niezmiernie żywo reagował na
epokę wielkich wstrząsów społecznych i kryzys tradycyjnych wartości
moralno-obyczajowych, zarysowujący się na przełomie XVIII i XIX wieku.
Tęsknota za pięknem wyidealizowanej epoki feudalnej i świadomość
nieodwracalności biegu historii, niechęć do cywilizacji triumfującej burżuazji,
powiązana z nowoczesnym buntowniczym indywidualizmem, pragnienie odbudowania
tradycyjnych wartości świata chrześcijańskiego i urzeczywistnienie nowatorskimi
koncepcjami filozoficznymi XIX wieku - te wszystkie sprzeczne wątki ideowe
znalazły swój wyraz w napisanej przez dwudziestojednoletniego młodzieńca, w
1835 roku "Nie-boskiej komedii".
"Nie-Boska komedia"
Pierwotnie utwór miał być zatytułowany "Mąż" (tak nazwany jest
hr. Henryk jako osoba dramatu). Wieloznaczność tego słowa ("mąż": małżonek,
ojciec rodziny; wojownik, heros, mąż stanu, przywódca) wskazuje na podział
tekstu na dwie partie: części 1 i 2, przedstawiające prywatne życie bohatera
oraz 3 i 4, opisujące jego udział w życiu społeczno-historycznym.
Część 1. Winę za niepowodzenia Męża (nie sprawdza się
w roli męża i ojca) ponosi "fałszywa poezja". Chór Złych Duchów nasyła na
bohatera piekielne majaki. Reprezentują one złudne i niszczące idee:
Część 2. Ostateczne rozwiązanie wątku rodzinnego.
Ujawnia się przeznaczenie Orcia, który ma zginąć jako prawdziwy poeta
(naznaczony przekleństwem proroków). Ojcu głos Anioła Stróża wskazuje szansę
zbawienia przez miłość "biednych bliźnich" - praktykowanie ewangelicznej
moralności. Mąż nie podporządkowuje się temu wezwaniu (Krasiński nie w pełni potępia
bohatera, jego postawie nadał cechy tragicznej wzniosłości).
Część 3. Hrabia Henryk staje na czele ginącej
arystokracji rodu i pieniądza, skupionej w Okopach Świętej Trójcy. Jego
przeciwnikiem jest Pankracy (wszechwładca) - radykalny ideolog stojący na czele
zwycięskiej rewolucji "biednych i głodnych", wspierany przez młodego,
fanatycznego i zdeprawowanego kapłana, Leonarda. Mąż zwiedza w przebraniu obóz
przeciwnika, ogląda bluźniercze obrzędy nowej wiary oraz manifestacje zemsty
zbuntowanego tłumu. W scenie dyskusji z Pankracym (starcie racji świata odchodzącego
w przeszłość i świata nowego) osądza, że są to "wszystkie stare zbrodnie
świata, ubrane w szaty świeże". Natomiast Pankracy przeświadczony jest, że
powstaje nowy świat, swoisty raj sprawiedliwości. Ugoda pomiędzy antagonistami
jest niemożliwa.
Część 4. Bezpośrednie starcie zbrojne pomiędzy
obozami. Arystokraci zaprezentowani zostali jako ludzie słabi, tchórzliwi i
podli, Henryk potępiony, bowiem "nic nie kochał, nic nie czuł prócz siebie". Po
śmierci Orcia (ginie trafiony kulą) i samobójstwie Męża (rzuca się w przepaść z
okrzykiem "Poezjo, bądź mi przeklęta") Pankracy z Leonardem odbywają sąd nad
pokonanymi. Wódz rewolucji - marzący o odkupieniu dzieła zniszczenia przez
budowę szczęśliwej przyszłości - odczuwa niepokój. Gdy ukazuje mu się wizja
Chrystusa-Mściciela, ginie od jej siły ze słowami (przypisywanymi Julianowi
Apostacie): "Galilaee, vicisti!" (Galilejczyku, zwyciężyłeś!).
Zakończenie utworu wynika z logiki myśli historiozoficznej
Krasińskiego. Pankracy - samowolnie sięgający po atrybuty władzy boskiej -
staje twarzą w twarz z Bogiem i ginie jako samozwaniec. Bóg jest mistrzem w
dziele stworzenia i On jedynie potrafi tworzyć historię. Symboliczna postać
Chrystusa w finale może być interpretowana dwojako:
"Nie-boska komedia" jest dramatem o różnorodnej
problematyce:
Jest to dramat rodzinny: hr. Henryk o
małżeństwie: "Zstąpiłem do ziemskich ślubów, bom znalazł tę, o której marzyłem"
(śluby ziemskie jako zniżenie się do ziemskiej rzeczywistości); rozczarowanie
"żoną dobrą i skromną", zmęczenie prozą życia (przygotowanie do chrzcin, puste
rozmowy gości, codzienność jako "sen fabrykanta Niemca"). Egoizm i
marzycielstwo Męża stają się przyczyną tragedii całej rodziny.
Dramat o poecie i poezji:
poeta "fałszywy" - hr. Henryk (konfrontacja wyjątkowej misji
poety w świecie ze sposobem, w jaki wywiązuje się ze swoich obowiązków; rewizja
głównych mitów romantycznych - zjawy; rozbieżność między postawą moralną
bohatera a pięknem jego poezji),
poeta "prawdziwy" - Maria, Orcio (życie na granicy świata
widzialnego i niewidzialnego; nadwrażliwość opłacona cierpieniem, szaleństwem,
ślepotą, wreszcie śmiercią),
dramat o historii: bohaterowie to przedstawiciele
społeczeństwa; przełomowy moment historii: agonia świata feudalnego; walka
klas; historia jako ścieranie się przeciwstawieństw - tragizm historii i z tego
wynikająca konieczność ingerencji Opatrzności (prowidencjalizm),
dramat metafizyczny: współistnienie świata
fantastycznego (wyobrażenia chrześcijańskie) z realnym w jednej przestrzeni i
czasie. Wpływ sił nadprzyrodzonych na poczynania ludzi (wszystko, co człowiek
robi, ma znaczenie w planie metafizycznym); ciągła walka Dobra ze Złem o dusze
ludzi (moralitet).
Dominującą cechą dramatów epoki romantyzmu jest odrzucenie
reguł dramatu klasycznego i łączenie elementów różnych rodzajów i gatunków
literackich (synkretyzm gatunkowy).
W efekcie z dramatu wyłania się wizja świata pełnego
dysharmonii, wieloznaczności i napięć rodzących nierozwiązywalne problemy:
brak jedności czasu (akcja trwa kilkanaście lat,
niektóre sceny dzieją się równocześnie, między innymi są bliżej nieokreślone,
czasem duże luki czasowe. W wymiarze ideowym utwór odbierać należy w
perspektywie wieczności);
brak jedności miejsca (poszczególne sceny rozgrywają
się w różnych, czasem niedokładnie określonych miejscach: w domu hrabiego, w szpitalu
dla obłąkanych, w górach, w okopach Świętej Trójcy; często jest to sceneria
typowo romantyczna. W wymiarze ideowym - perspektywa kosmiczna);
brak jedności akcji (wiele różnych wątków: życie
rodzinne hrabiego, losy Orcia, starcie rewolucjonistów z arystokracją,
walka duchów dobrych i złych o duszę Męża);
kompozycja: brak związku przyczynowo-skutkowego
pomiędzy poszczególnymi scenami (każda scena ukazuje inny aspekt
przedstawianego świata);
łączenie fantastyki z realizmem (upiór Dziewicy w
domu Męża, sąd nad hrabią w podziemiach, apokaliptyczna, powalająca Pankracego wizja
Chrystusa);
elementy liryczne (narrator ma cechy podmiotu
lirycznego: emocjonalność wypowiedzi, otoczenie szczególną atmosferą uczuciową
kreowanych postaci, np. Orcia);
łączenie scen zbiorowych (obrazy z obozu
rewolucjonistów: monumentalność, rozmach z kameralnymi: rozmowy hrabiego
z Marią, Orciem, wyciszenie, liryzm);
łączenie tragizmu (koncepcja poety i poezji) z komizmem
(np. zachowanie gości na chrzcinach); patosu (np. kreacja Pankracego) z groteską
(np. w rewolucyjnej obrzędowości: "prosimy ślicznie o głowę arystokraty");
łączenie stylów wypowiedzi (metaforyka prozy
poetyckiej obok stylu potocznego gości na chrzcinach i naukowego - lekarza).
Czynnikami spajającymi dramat są: nadrzędna wobec całości
postać narratora, postać głównego bohatera i pojawiające się we wszystkich
częściach postacie epizodyczne (np. Ojciec Chrzestny), symetria kompozycji
(cz. I i II + cz. III i IV, "uwertury").
Inne utwory Krasińskiego
"Irydion" - dramat z czasów upadku starożytnego
Rzymu, wydany w 1836 roku, ukazujący rozkład imperium za panowania cesarza
Heliogabala. Poeta wysuwa tezę, iż odrodzenie Rzymu mogłoby nastąpić tylko w
oparciu o nowie siły - chrześcijaństwo. Na nim też pragnie oprzeć się
Aleksander, który po śmierci zdeprawowanego poprzednika obejmuje władzę.
Tytułowy Bohater jest Grekiem, który przybył do Rzymu, by pomścić swoją
ojczyznę. Zdobył poparcie patrycjuszy, których cezar skazał na los niewolników
lub gladiatorów, skupił wokół siebie barbarzyńców ciemiężonych przez rzymski
patrycjat. Pragnął również do walki wciągnąć chrześcijan i osiągnął połowiczny
sukces, bowiem doprowadził do rozłamu w gminie chrześcijańskiej. Jednak w
decydującym momencie chrześcijanie zawiedli go, wybrali ideę zwycięstwa poprzez
męczeństwo. Irydion poniósł klęskę. W dramacie tym Krasiński wyraźnie
przeciwstawił się walce zbrojnej o wolność. W epilogu ukazał Irydiona
obudzonego po kilkuwiekowym śnie. Wyrok Boga skazał go za grzech nienawiści na
pobyt w Polsce - "ziemi mogił i krzyżów".
"Przedświt" - poemat wizyjny, wydany anonimowo w
Paryżu w 1843 roku, w którym Krasicki przedstawił swoje poglądy mesjanistyczne,
według których cierpienia Polski mają odkupić ludzkość i wprowadzić świat w nową
epokę powszechnej szczęśliwości i sprawiedliwości. Misją tą jednak poeta
obarcza tylko szlachtę polską, widząc w niej reprezentantkę najczystszych
ideałów chrystusowych. Ona w przeszłości walczyła w obronie wiary,
niepodległości, cierpi na Sybirze i ona ma dokonać odkupienia przez swoją mękę.
Sam tytuł ma charakter swoistego neologizmu: przedświt, to brzask, wczesna
zapowiedź świtu nowej ery, która nadejdzie wkrótce i nieuniknienie -
zwieńczając dzieje ludzkości epoką czynu.
"Psalmy przyszłości" cykl wydany (1845-1848) pod
pseudonimem Spirydion Prawdzicki, na który składają się między innymi: "Psalm nadziei",
"Psalm miłości", "Psalm żalu", "Psalm dobrej woli". Idealizacja szlachty, która
w przeszłości "Z Polską w sercu - z mieczem w dłoni - Dniem i nocą bez pokoju"
strzegła ojczyzny, a teraz zgodnie z zasadą chrześcijańskiej miłości stanąć ma
w sojuszu z ludem: Jeden tylko, jeden cud: / Z Szlachtą polską - polski Lud",
traktowany zresztą dość konwencjonalnie jako masa bierna i bezmyślna ("marzący
w śnie olbrzym").
|
|
|