Epoki literackie - Romantyzm

Romantyzm jest ostatnią wielką, wspólną epoką kulturalną w dziejach Europy. Wyznaczył wiele nowych kierunków, dlatego zwykło się rozróżniać:

romantyzm uniwersalny zafascynowany przyrodą, duszą świata i geniuszem artystycznym;
romantyzm narodowy - zainteresowanie narodową tradycją ludu, jego językiem i kulturą.

Na zachodzie Europy, zwłaszcza w Niemczech i w Anglii, romantyzm poprzedzony nasilającymi się w połowie XVIII stulecia tendencjami sentymentalnymi i przedromantycznymi, nie miał charakteru tak radykalnego przełomu jak w Polsce.

Polski romantyzm szczególnie dużo zawdzięcza romantyzmowi niemieckiemu, szczególnie romantycznej filozofii i historii braci Augusta Wilhelma i Friedricha Schleglów, a także twórczości Goethego i Schillera, którzy nie będąc romantykami, odegrali wybitną rolę w kształtowaniu romantycznego światopoglądu, wprowadzając do literatury niemieckiej problematykę historyczną i społeczną w ujęciu demokratyczno-plebejskim oraz propagując nowe, zapowiadające romantyzm, hasła: oryginalności w sztuce i geniuszu twórczego artysty, uczucia i intuicji, wyobraźni i religijności, zwrotu do natury oraz przyszłości narodowej jako źródeł sztuki.

Romantyzm angielski, poprzedzony długim okresem sentymentalizmu, propagującego antyklasycystyczne hasła intuicji, indywidualizmu i głoszącego prawo do marzeń oraz tajemniczość w literaturze, oddziaływał głównie poprzez twórczość Byrona i Waltera Scotta.

Światopogląd romantyczny ukształtowany został w opozycji wobec zastanych norm moralnych, idei etycznych i konwencji artystyczno-obyczajowych. Odrzucenie klasycznej idei harmonijnego postępu sprawiło, że powstał bardzo złożony i dramatyczny obraz człowieka doświadczającego duchowych cierpień, uciekającego w mistykę religijną lub fikcję literacką.

Przekonanie o dialektycznym i tragicznym aspekcie ewolucji świata wywodzili romantycy z:

filozofii idealistycznych: Immanuela Kanta (1724-1804), Johanna Gottlieba Fichte (1762-1814), Friedricha Wilhelma Schellinga (1775-1854),
religii chrześcijańskiej,
irracjonalizmu.

Fundamentalnym składnikiem romantycznego myślenia o świecie i człowieku było zaufanie do pozarozumowych źródeł poznania, takich jak wiara, uczucie, intuicja, moce wewnętrzne. Postawa taka wynikała zarówno z chrześcijańskiej religijności, jak i swobodnych inspiracjach różnych filozofii (np. panteizmu), czy też tzw. nauk tajemnych, okultyzmu, magii, doktryn teozoficznych.

Funkcjonujący w oświeceniu podział na przyrodę żywą i martwą, został zastąpiony inną opozycją: świata widzialnego i niewidzialnego, materii i ducha.

Postawy religijne znajdowały wyraz w:

poglądach mesjanicznych - zespół przekonań ukształtowanych w judaizmie, związanych z oczekiwaniem na przyjście bożego posłannika - Mesjasza. Do idei tej nawiązano w Europie w pierwszej połowie XIX wieku, kiedy to ukształtowała się idea mesjanizmu narodowego. Ideologia ta doszła do głosu u przedstawicieli słowianofilstwa i panslawizmu rosyjskiego oraz w twórczości niektórych romantyków.

W Polsce zbawienie oznaczało wyzwolenie spod niewoli zaborców, stąd pojęcie mesjanizmu jest kluczem dla zrozumienia wymowy wielu utworów tej epoki.

Mesjanizm jednostkowy - gdy Mesjaszem jest bohater, jednostka ludzka, poeta (np. tajemniczą postać o imieniu 44 z "Dziadów" A. Mickiewicza).

Kwestia Mesjasza-poety stała się tematem literackich dyskusji (mesjanizm-obłęd w scenach w domu wariatów "Kordiana" J. Słowackiego).

Hasło mesjanizmu narodowego w "Dziadach" pojawiło się jako wizja Polski - Chrystusa narodów (cierpienie Polski pod zaborami ma okupić wolność innych narodów), w "Kordianie" Polska - "Winkelriedem narodów" (na wzór szwajcarskiego bohatera średniowiecznego, który we własną pierś przyjmując ciosy napastników, utorował drogę powstańcom).

Swoistą odmianą polskiego mesjanizmu jest towianizm - zespół poglądów wyznawanych przez Koło Towiańczyków skupione w Paryżu wokół Andrzeja Towiańskiego (jego zwolennikiem był między innymi Mickiewicz). Wśród głoszonych poglądów najistotniejszą była zapowiedź odnowy Europy i nakaz cierpliwego oczekiwania na tę chwilę przez umęczoną Polskę.

poglądach profetycznych - prowidencjalizmie (koncepcji, według której Bóg ingeruje w świat ludzi, w historię), przekonaniu czerpanym w okresie romantyzmu, z myśli Johanna Gottfrieda Herdera ("Myśli o filozofii dziejów"), zgodnie z którym dzieje rozumiane są jako ciągłość realizująca stopniowo boski plan. W świecie panuje ład, przyroda jest "wzniosła i piękna", bogata w sens, artyzm i życie, zaś człowiek posiada "dar rozumu i wytrwałości" - jest osobą współuczestniczącą w dziejach i nastawioną na przetrwanie, gdyż przez swe dzieła tworzy tradycję ("złoty łańcuch kultury"). Romantycy polscy zgodnie z tym poglądem widzieli naród jako jedność pokoleń wyrażającą "myśl Bożą na ziemi" (M. Mochnacki - koncepcja narodu, jako realnej wspólnoty kształtującej się w miarę rozwoju świadomości przynależnych do niej jednostek, J. Lelewel - uniwersalizm i demokratyzm historyczny, tj. dążenie do ukazania dziejów powszechnych, a nie tylko poszczególnych narodów, a także wskazanie udziału wszystkich grup w dziejach i kulturze narodu).

Wytworzyły się postawy nacechowane heroizmem i aktywizmem, buntem w imię idei, skrajnymi postawami religijnymi i egotycznymi lub tragizmem, wynikającymi ze starcia dwu racji: społeczno-normatywnej i indywidualno-progresywnej:

werteryzm (wrażliwość, nieszczęście) - model postawy bohatera literackiego utrwalony w literaturze końca XVIII wieku i pierwszej ćwierci XIX wieku za sprawą "Cierpień młodego Wertera" J. W. Goethego. Cechowała go: wybujała uczuciowość, widzenie świata przez pryzmat marzeń i poezji, niezgoda na konwencje obyczajowe i normy moralne, której towarzyszy pesymistyczne poczucie bezcelowości życia, wyraża się w tzw. weltschmerz, kulminującym się najczęściej w geście samobójczym. Utwór Goethego oddziaływał na ukształtowanie się swoistego stylu życia, a nawet na modę (żółte spodnie, pantofle, niebieski frak - strój Wertera).

byronizm (bunt, tajemniczość) - zespół tendencji literackich, ideowych, obyczajowych ukształtowanych za sprawą twórczości i biografii reprezentanta angielskiego romantyzmu J. G. Byrona. Otoczony aurą skandalu, legendą niezwykłości i tajemniczości lord stworzył w swoich dziełach podobny typ bohatera: jednostki o nieprzeciętnej indywidualności, nieszczęśliwej, skłóconej z otoczeniem i samotnie walczącej o prawa dla innych.

wallenrodyzm (spisek, walka nieetyczna) - postawa człowieka, który poświęcając swe życie słusznej walce z wrogiem ojczyzny ucieka się w swym działaniu do metod podstępu i zdrady, skądinąd moralnie nagannych. Wzorem takiej postawy był tytułowy bohater Mickiewiczowskiego "Konrada Wallenroda".

weltschmerz (odczuwanie bólu świata) - "ból świata", postawa charakterystyczna dla ludzi początków romantyzmu: odczuwanie bólu istnienia, bezcelowości, zła istniejącego na ziemi, melancholii i wyobcowania. Głównym obiektem ataku i niechęci ludzi ogarniętych weltschmerzem były konwenanse i normy społeczno-moralne, określające pewne reguły, łamiące swobodny rozwój jednostki.

profetyzm (doznanie objawienia) - występujące w różnych systemach religijnych zjawisko przypisywania wybranej przez bóstwo jednostce ludzkiej daru przewidywania przyszłości. Przekonanie to ukształtowało postawę profetyczną w literaturze i znalazło odbicie w różnorodnych dziełach, prorokujących przyszłość, wyobrażaną zgodnie z ideami i zasadami propagowanymi przez ich autorów. Powodowany był zazwyczaj protestem przeciw panującemu systemowi przekonań, wyrażonych w sposób pośredni, w formie pozbawionej publicystycznej dosłowności. Wizji proroczej służyła figuralna interpretacja wydarzeń przeszłości, przytaczanie paraboli, przypowieści, biblijna stylizacja językowa. Przejawem były m.in. "Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego" A. Mickiewicza oraz "Anhelli" J. Słowackiego.

W zakresie estetyki sztuki propagowano:

kreacjonizm,

pluralizm estetyczny i wynikającą z tego romantyczną syntezę sztuk,

syntestezję, czyli odbieranie świata za pomocą różnych wrażeń zmysłowych, wzajemnie wymiennych i przenikających się ("barwne słyszenie"). Przekonanie o wewnętrznej jednolitości sztuki, ujawniającej się pomimo, a raczej przez odmienne tworzywo i środki wyrazowe wynikało z idealizmu i irracjonalizmu, który głosił, że zasadniczym celem człowieka jest dotarcie do świata leżącego poza rzeczywistością. Romantyzm nazywa go rozmaicie: Absolutem, Bogiem, Nieskończonością.

Wzajemne oddziaływanie muzyki i literatury znajduje swój wyraz w rozkwicie muzyki wokalnej, np. pieśni Schuberta do poezji Goethego i Schillera, dzieła operowe Stanisława Moniuszki, model artysty-wirtuoza,

autonomię sztuki rozumianą jako niezależność działania artysty, kierowanie się wewnętrznymi prawami, nie zaś naciskami tradycji i rzeczywistości, wyzwolenie ekspresji artysty, koloryzm w malarstwie (Piotr Michałowski), rehabilitacja brzydoty.

Johann Gottfried Herder (1744-1803) rozwijał poglądy Rousseau. Rozległa znajomość literatur różnych krajów pozwoliła mu stwierdzić, że istnieje ścisła zależność pomiędzy warunkami życia a charakterem ludzi. Dzięki tej zależności każdy lud wytworzył własną, odrębną kulturę, która jedynie odpowiada jego "duchowi". W ten sposób odmówił literaturze antycznej wartości wzoru do naśladowania, a wezwał pisarzy do twórczości oryginalnej, zgodnej z duchem narodu. Zwrócił też uwagę na wartości poetyckie rodzimej twórczości ludowej i zalecał szukać w niej podniety do twórczości własnej. Dzięki Herderowi główny akcent w budowie utworu przeniósł się z dążenia do doskonałości wypowiedzi poetyckiej, typowej dla klasyków, na dobór literackich motywów i indywidualność poety.