Romantyzm polski, widziany przez pryzmat uczestniczących w nim pokoleń jest, jak każdy inny okres dziejów kultury, tworem wielowarstwowym, w którym obok pokoleń wiodących prym działają epigoni pokolenia stanisławowskiego i pseudoklasycy oraz prekursorzy następnych.

Poza ramami generacji tworzy wielu artystów-samotników, wśród których najwybitniejsi to: Aleksander Fredro i Cyprian Kamil Norwid

Romantyzm był pierwszym wielkim prądem, który wkroczył do literatury i sztuki w sposób przełomowy, w atmosferze sporu i konfliktu pokoleń.

W Polsce spór ten nosi nazwę walki klasyków z romantykami. Rozegrała się ona w latach trzydziestych XIX wieku, a kres jej położył wybuch powstania listopadowego. Sygnałem do kampanii polemicznej stała się skierowana przeciwko romantyzmowi rozprawa Jan Śniadeckiego "O pismach klasycznych i romantycznych" (1819), poprzedził ją w 1818 roku, niczym wstępem do polemiki, Brodziński rozprawą "O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej". Osobliwością tego sporu jest to, że atakowali "starzy", i to jeszcze w okresie pojawienia się w prasie polskiej wczesnych romantycznych nowinek - przekładów i artykułów popularyzujących najnowsze wydarzenia literackie i filozoficzne Europy, a zatem przed pierwszymi utworami romantyków rodzimych. Klasycy: Kajetan Koźmian, Jan Śniadecki, Salezy Dmochowski występowali przeciwko naruszeniu ponadczasowego, stałego i rozumianego bezwzględnie ideału piękna oraz zasobu reguł i norm pozwalających je zrealizować. Natomiast "młodzi" bronili prawa "każdego czasu do własnej poezji", a więc pojęcia względności wszelkich przepisów i formuł oraz potrzeby swobodnej ekspresji artystycznej.

Czołowym krytykiem "młodych" był Maurycy Mochnacki. Jego działalność miała wyjątkowy charakter, ponieważ występował jako poplecznik pierwszych romantyków, jednocześnie z nimi wyjaśniając i propagując ich utwory na łamach gazet. Klasycy, gardząc "gazetową" polemiką, walczyli w salonach stolicy pamfletem i parodią, wyszydzając nowe tendencje, a zwłaszcza jej eksperymenty w zakresie formy.

Faza ta wykształciła się pod przemożnym wpływem twórczości A. Mickiewicza. Ludowość i prowincjonalizm "Ballad i romansów" naśladowali inni twórcy "szkoły ukraińskiej".

Dość żywo pochwycono byronizm, scottyzm, idee wolności i natchnienia. Znaczną rolę odegrał również wallenrodyzm i wiążące się z nim upolitycznienie idei romantycznej. Wówczas to powstają "sztandarowe" gatunki romantyzmu:

• powieść poetycka: "Konrad Wallenrod"
• ballada
• dramat romantyczny I i II cz. "Dziadów"