Obszerne fragmenty utworu zapisane zostały tzw. polskim heksametrem (przekształcenie iloczasowego wzorca antycznego na akcentowy). Jest to wiersz biały, składający się z sześciu rytmicznych stóp akcentowanych. Składają się nań: daktyle i trocheje, w związku z tym wersy mają od 13 do 17 sylab, a pierwsza sylaba każdego wersu jest akcentowana, z tym, że jest to akcent poboczny. W "Pieśni Wajdeloty": — najczęściej spotykamy wers piętnastozgłoskowy o sześciu akcentach (przypadających na 1, 3, 6, 11 i 14 sylabę) — występuje tendencja do wyrównania w poszczególnych wersach liczby zestrojów akcentowych.

Zabieg udany, czego dowodem powtórzenie go przez Norwida w "Bema pamięci żałobny rapsod".

Np. w. 295 - 297 "Pieśń Wajdeloty":

Powstały w Kownie w latach 1820-1821, ogłoszone w tomie drugim "Poezji".
II część "Dziadów" kontynuowała dwojako intencje tomiku ballad. Podejmowała polemikę poznawczą zainspirowaną w "Romantyczności" (motto z Hamleta: "Są dziwy w niebie i na ziemi, o których ani śniło się waszym filozofom") i rozwijała moralną problematykę rozbudowaną i uwyraźnioną poprzez formę ciągu uroczystych sentencji. Część ta wprowadziła również swoiste novum - wskazała na wspólnotę żywych i umarłych, złączonych starodawnym, jak sugeruje autor, obrzędem, w czasie którego żywi spieszą z pomocą umarłym, a ci z kolei udzielają żywym przestróg i nauk moralnych, wysnutych z własnego losu na tym i tamtym świecie. Powołana do istnienia mocą magicznego obrzędu nadzmysłowa rzeczywistość "Dziadów" podporządkowana jest prawom moralnym obowiązującym człowieka zarówno jako reprezentanta gatunku, jak i jako członka społeczności. Stąd pojawiają się dusze dzieci, które nie zaznały w życiu goryczy, nie mogą więc być zbawione, bo nie dopełniły pełni człowieczeństwa, którego niezbędnym elementem jest cierpienie. Zjawi się "pierzchliwa" Zosia, ukarana za to, że nie potrafiła kochać, ale na koniec przybędzie Widmo złego pana, okrutnika winnego mąk i śmierci poddanych.

Scena ostatnia, dodana po napisaniu cz. IV i przez autora nazwana "przejściem", ukazuje pojawienie się milczącego widma połączonego tajemniczą więzią z uczestniczącą w obrzędzie pasterką. Widmo nie jest aktywnym uczestnikiem ceremoniału, nie prosi o pomoc, ani nie udziela przestróg. Być może ono i Upiór, bohater wiersza poprzedzającego część II, to ta sama postać, o której krąży wieść, że "podobno zabił sam siebie". Można zatem przypuszczać, że jego historię opowiada Gustaw w IV części "Dziadów".

IV część "Dziadów", powstała pomiędzy rokiem 1821 a 1822, opublikowana została również w 2. tomie "Poezji" Mickiewicza. Jest to właściwie opowieść Gustawa o niebie i piekle miłości, a zarazem jakby porwana i pełna luk biografia romantycznego młodzieńca. W biografii tej wyeksponowana została romantyczna edukacja, rola "książek zbójeckich" ("Nowa Heloiza", "Cierpienia młodego Wertera"), formujących duchową osobowość bohatera - romantycznego indywidualisty. Kulminacyjnym momentem opowieści jest opis miłości do kochanki, uwznioślonej i uświęconej, określanej mianem "nadludzkiej dziewicy", istoty boskiej. Miłość taka, łącząca bliźniacze dusze, ma zdaniem Gustawa sankcję wyższych przeznaczeń i niemożliwe jest jej zniszczenie. Jednak więzy zostały zerwane - ukochaną poślubił ktoś utytułowany i bogaty. Od tego momentu zaczyna się Gustawa "godzina rozpaczy", pełna udręki, zazdrości egzaltacji uczuć przechodzących od uwielbienia po oskarżenie.

Udręczony zwraca się o pomoc do księdza (z powołania i zawodu jest znawcą spraw ludzkiego sumienia; był nauczycielem Gustawa i wpoił mu wiarę w ideały). Ich dialog należy do najdramatyczniejszych w polskiej literaturze dramatycznej. Ksiądz - racjonalista pełen wiary w rozumny porządek świata i społeczeństwa, potrafiący pogodzić to przekonanie z zasadami religii, traktuje go jako szaleńca. Gustaw przebija się sztyletem, ale pozostaje żywy. Ksiądz ociera się o sferę niesamowitości i wobec tych zjawisk jest bezsilny. Jego postawa zostaje skompromitowana.

Gustaw na koniec, niczym duchy z "Dziadów" cz. II, wygłasza maksymę: "Bo słuchajcie i zważcie u siebie, / Że według bożego rozkazu: / Kto za życia choć raz był w niebie, / Ten po śmierci nie trafi od razu." i z wybiciem godziny dwunastej - znika. Okazuje się więc, że był Upiorem.

"Dziady" część III jest arcydziełem dramatu narodowego. Napisał ją Mickiewicz w ciągu wiosny roku 1832 roku w Dreźnie (stąd określenie "Dziady drezdeńskie").

Od wydarzeń wileńskich, będących przedmiotem utworu, upłynęło prawie dziewięć lat: Mickiewicza i innych filomatów aresztowano w październiku 1823 roku, proces trwał prawie rok. Następne pięciolecie spędził poeta na zesłaniu w Rosji, skąd, dzięki staraniom przyjaznych mu Rosjan zdołał wyjechać w końcu 1829 roku. Lata do wybuchu powstania listopadowego zeszły mu na podróżach po Europie zachodniej, rok 1831 spędził w Wielkopolsce, skąd wrócił do Drezna.

"Dziady" część III prezentują dramat romantyczny i cechują go:

Brak jedności:

• czasu (trwa ponad rok, między poszczególnymi scenami są różne, nieraz kilkumiesięczne luki czasowe),
• miejsca (Wilno: cela Konrada, cela księdza Piotra, apartamenty Nowosilcowa, cmentarz pod Wilnem; dworek pod Lwowem; Warszawa; Petersburg),
• akcji (każda scena ma odrębną tematykę i własną dramaturgię);

Wieloprzestrzenność:

• realistyczna (wiele autentycznych szczegółów, np. w opisie celi Konrada) obok symbolicznej (cmentarz jako magiczna przestrzeń obrzędu, cela Konrada jako grób-kolebka). Zbliża to tekst do średniowiecznego misterium: — pozioma organizacja: strona lewa to Zło, strona prawa to Dobro, — pionowa organizacja: Niebo, Ziemia i Piekło;

Wieloczasowość:

• czas historyczny (konkretne daty: np. 1 listopada 1823 roku i autentyczne wydarzenia, w których uczestniczą postacie historyczne),
• czas mitu religijnego (cykliczny, mierzony świętami: cykl od Dziadów do Dziadów; Wielkanoc - Widzenie Księdza Piotra; Boże Narodzenie - Wielka Improwizacja, powtórzenie losów Chrystusa)
• czas mitu agrarnego (cykl wegetacji roślinnej - bajka Żegoty; zima, obumieranie - niewola; wiosna, zapowiedź wolności - zmartwychwstanie; ziarno - młodzież; utajone życie posianego ziarna przygotowującego się do kiełkowania - więzienie);

Bogata galeria postaci:

• historycznych, zarówno występujących pod własnymi imionami i nazwiskami (Jan Sobolewski, Wysocki, Bajkow, Pelikan) jak i wskazanych innym mianem (Generał - Wincenty Krasiński; Doktor - August Bécu),
• fikcyjnych, kreowanych zgodnie z konwencją realistyczną (prawdopodobieństwo psychologiczne) satyry (Literaci w "Salonie warszawskim") i karykatury (Senator), ale również nacechowanych symbolicznie, uwznioślonych (ksiądz Piotr, Ewa);
• fantastycznych, tworzonych w konwencji średniowiecznej alegorii (dobre i złe duchy, widma zmarłych).

Nawiązania do Biblii w myśli moralno-religijnej i filozoficznej, wzorach osobowych, wątkach i motywach fabularnych, symbolice, stylu: — symbol krzyża (Wasilewski),

• zestawienie Podniesienia w czasie mszy z wyjazdem więźniów na zesłanie (tożsamość znaczeń),
• dzieje Polski jako powtórzenie biografii Chrystusa,
• studenci jako niewiniątka,
• car jako Herod,
• Konrad jako Samson,
• Petersburg jako wieża Babel i Babilon,
• zapowiedź powodzi ("Oleszkiewicz"),
• naśladowanie stylu Ewangelii i Apokalipsy św. Jana w Widzeniu księdza Piotra.

Kompozycja:

• otwarta, luźna, zacierająca związki przyczynowo-skutkowe pomiędzy poszczególnymi częściami, w której poszczególne sceny ukazują jakiś nowy aspekt świata;
• połączenie elementów cechujących różne rodzaje literackie: dramatu ("Pan Senator"), epiki ("Ustęp") i liryki ("Wielka Improwizacja");
• operowość (partie śpiewane);
• stylistyka misterium (usytuowanie człowieka pomiędzy dobrem a złem, alegoryczność);
• różnorodność konwencji i kategorii estetycznych:
  • fantastyki z realizmem,
  • języka potocznego (scena I, VII i VIII) z symbolicznym językiem mistyki (scena IV i V),
  • tragizmu z komizmem (wisielczy humor więźniów),
  • patosu (Wielka Improwizacja) z groteską (sceny z diabłami) i satyrą (sc. VII);

Prawa rządzące światem:

• ścisły związek świata widzialnego i nadprzyrodzonego, podwójna, realistyczna i metafizyczna motywacja wydarzeń:
• Wielka Improwizacja jako efekt "wielkiej choroby"(epilepsji) i opętania przez diabła,
• piorun zabijający Doktora jako zjawisko fizyczne i kara boża.

W efekcie dramat kreśli wizję świata pełnego wielorakich znaczeń, spośród których wymienić należy:

• wątek patriotyczny - martyrologia młodzieży polskiej;
• romantyczny bunt Konrada przeciw Bogu - "Wielka Improwizacja";
• mesjanizm narodowy - realizacja hasła "Polska Chrystusem narodów", "Widzenie" księdza Piotra;
• ocena społeczeństwa polskiego - "Salon warszawski";
• ocena wrogów - sceny "Sen Senatora", "Pan Senator", "Ustęp".

"Księgi narodu polskiego"	"Księgi pielgrzymstwa polskiego"
dzieje Polski na tle dziejów ludzkości idea mesjanizmu potępienie despotyzmu przekonanie o rychłym triumfie sprawiedliwości i wolności	poeta nawołuje do zgody i uczy szacunku dla tradycji żąda powiązania walki o wolność Polski z walką o wolność ludów w masach ludowych widzi podstawową siłę narodu