Światopogląd renesansowy jest bardzo optymistyczny, opiera się bowiem na przekonaniu, że stworzony przez Boga ład kosmiczny i ziemski jest wieczny i niezmienny. Dla człowieka tych czasów stanowiło to gwarancję nienaruszalności i niezmienności spraw ludzkich. Stwierdzenie, że świat jest harmonijny i piękny, że jest odbiciem boskiej doskonałości, jest zarazem stwierdzeniem, że człowiek jest zdolny poznać, przeniknąć i zrozumieć prawa nadane przez Boga naturze.

Podstawowy sens renesansowej filozofii sprowadza się do poszukiwania odpowiedzi na pytanie: jak żyć?

Głównym składnikiem kultury renesansu jest prąd umysłowy zwany humanizmem. Nazwę przywykło się wywodzić od sławnego zdania komediopisarza Terencjusza: "Homo sum - humani nihil a me alienum puto" (Człowiekiem jestem - nic, co ludzkie, nie jest mi obce).

Bezpośrednie inspiracje czerpał z filologii i literatury antyku, odkrywanej na nowo dzięki działalności przybyłych do Włoch licznych uczonych greckich ze zdobytego przez Turków Konstantynopola.

Ośrodkiem zainteresowania humanizmu był człowiek, jego osobowość oraz społeczne i przyrodnicze uwarunkowania jego życia.

Przekonanie o autonomiczności ludzkiego rozumu i jego możliwościach poznawczych wsparte zostały licznymi odkryciami naukowymi (np. M. Kopernika), które zmieniły tradycyjny pogląd na świat i na miejsce człowieka w nim.

W swych koncepcjach humaniści przeciwstawili się średniowiecznej scholastyce (Erazm z Rotterdamu), a w dziedzinie myśli politycznej wysuwali projekty naprawy stosunków społecznych (Th. Morus, N. Machiavelli, A. F. Modrzewski) oraz instytucji Kościoła, co przejawiło się w ruchu reformatorskim.

Pierwsze zetknięcie uczonych polskich z humanizmem i humanistami datuje się od czasów soboru w Konstancji (1414-1418), w którym aktywnie uczestniczył między innymi twórca polskiej myśli tolerancyjnej Paweł Włodkowic.

Reformacja to ruch religijny w Europie wieku XVI o podłożu społeczno-politycznym zapoczątkowany przez Marcina Lutra (w 1517 roku w Wittenberdze ogłosił sławne tezy o odpustach), dążący do wprowadzenia reform w Kościele katolickim w zakresie doktryny, kultu, organizacji i obyczajów. Reformacja doprowadziła do rozłamu i powstaniu nowych wyznań zwanych protestanckimi (luteranizmu i kalwinizmu).

Jego zalążkiem były średniowieczne ruchy społeczno-religijne, przeciwstawiające się zinstytucjonalizowaniu życia religijnego, sztywnemu dogmatyzmowi i feudalnej strukturze Kościoła, postulujące nawrót do wczesnochrześcijańskiej prostoty i demokratyzmu (np. w XIII wieku franciszkanizm, w XIV wieku wilklefizm, husycyzm).

Głównym ośrodkiem włoskiego humanizmu była Florencja, rządzona wówczas przez ród Medyceuszy, szczególnie rozkwitająca za czasów Wawrzyńca Wspaniałego. Tu skupili się najwybitniejsi artyści epoki: Leonardo da Vinci, Rafael, Michał Anioł, tu też rozwinął się bardzo ważny dla umysłowości renesansu neoplatonizm.

Zainteresowanie filozofią Platona, odczytywaną poprzez interpretację neoplatońską powstałą w III wieku n.e. za sprawą Plotyna, nastąpiło za pośrednictwem uczonych bizantyjskich, którzy masowo emigrowali do Włoch po roku 1543 (zdobycie Konstantynopola przez Turków). Jej efektem było powstanie licznych akademii-stowarzyszeń uczonych zajmujących się badaniami filologicznymi. Neoplatonizm miał swoją teorię sztuki (koncepcja "szału poetyckiego", w którym artysta poznaje i odsłania w widzianym świecie niewidzialną ideę piękna i emanację Boga), ale nie miał swojej poetyki. Nieunikniony więc stał się nawrót do Arystotelesa.

Powrót do filozofii Arystotelesa miał charakter źródłowy. Sięgnięto do jego dzieł oryginalnych i tłumaczono je na język łaciński. Zainteresowanie filologów skupiło się na pojęciu "mimesis" - naśladowania, znane Platonowi, ale rozwinięte i skorygowane przez Arystotelesa. Przypomniano, że nie jest to termin jednoznaczny i może zarówno dotyczyć naśladowania natury stworzonej - rzeczywistości, jak i natury tworzącej, co pojmowano jako naśladowanie autorów starożytnych.

Efektem tej niejednoznaczności było z jednej strony uznanie za niedościgniony, godny naśladowania wzór dzieła artystów starożytnych, z drugiej zaś twórcze poszukiwanie nowych środków wyrazu umożliwiających jak najdoskonalsze przedstawienie otaczającej rzeczywistości.

Stąd tak poczesne miejsce wśród zainteresowań humanistów zajęła filologia. Toczono spory związane z problematyką językową, a ich efektem było dostrzeżenie ogromnej, kulturotwórczej roli tego narzędzia ludzkiej komunikacji.

Cechą szczególną światopoglądu renesansowego jest łączenie wątków myślowych różnych doktryn filozoficznych, a także zespalanie ich z doktryną chrześcijańską.

I tak w dziełach humanistów odnaleźć można:

• stoicyzm, szczególnie w formie rozwiniętej w I i II wieku n.e. przez Senekę i Marka Aureliusza;
• epikureizm, znany twórcom odrodzenia przede wszystkim w postaci prezentowanej przez Horacego.

W uprzystępnieniu i rozpowszechnieniu różnych doktryn i kierunków filozoficznych świata starożytnego istotną rolę odegrały pisma Marka Tulliusza Cycerona.