Epoki literackie - Młoda Polska

Naturalizm - kierunek odrzucający wszelki byt nadprzyrodzony, uznający prawa przyrody za jedyne, które rzeczywiście rządzą i tłumaczą ją:

Pisarz, niczym uczony, winien szukać przede wszystkim prawdy,
literatura powinna naśladować rzeczywistość w sposób ścisły i szczegółowo odtwarzać zaobserwowane fakty, dążyć do fotograficznej wierności, a przynajmniej obiektywnej prawdy ukazanej bez osądów i ocen,
nie ma dla literatury tematów zakazanych, a pisarz winien również sięgać do najciemniejszych, intymnych i drażliwych stron ludzkiego życia.

Emil Zola (1840-1902).

Podstawowe założenia kierunku sformułował w rozprawie teoretycznej zat. "Powieść eksperymentalna". Pisał: "Naturalizm w literaturze jest to zwrot do natury i człowieka, bezpośrednia obserwacja, dokładna anatomia, przyjmowanie i malowanie istotnego stanu rzeczy". Jednak najdoskonalszy obraz naturalizmu znajdujemy w jego dziełach, powieściach "Germinal", "Nana".

Guy de Maupassant (1850-1893)

Tematy czerpał z życia chłopów normandzkich i środowisk urzędniczych. Pisał o codziennych sprawach i zwykłych ludzkich przeżyciach, ale poruszał kwestie drażliwe, związane np. z fizjologią człowieka. I tak w "Pchle" ukazał mentalność chłopów normandzkiej wsi, w "Naszyjniku" - obraz Paryża i typowego dla środowiska mieszczańskiego drobnego urzędnika (bohaterka, z racji urody i wykształcenia, czuje się powołana do lepszego życia. Wykorzystuje więc nadarzającą się okazję i występuje na balu w pożyczonej biżuterii. Niestety triumf kończy się klęską - klejnot zginął. Kobieta wraz z mężem zapożyczają się, by zwrócić podobny naszyjnik, lecz kolejne dziesięć lat trawią na wyniszczającej pracy, by oddać długi. Ironię sytuacji podkreśla zakończenie. W rozmowie z przyjaciółką bohaterka dowiaduje się, że zagubiony klejnot był jedynie nic niewartym szkiełkiem), w "Baryłeczce" nakreślił typ prostytutki żyjącej na marginesie życia społecznego. Pod koniec życia napisał m.in. "Strach" i "Noc" - opowieści grozy, pełne obrazów ludzkich lęków i obsesji.

W Polsce założenia naturalizmu dostrzec można w twórczości Adolfa Dygasińskiego "Co się dzieje w gniazdach", "Zając" i utworach Gabrieli Zapolskiej "Moralność pani Dulskiej".

Symbolizm - kierunek literacki i artystyczny, którego teorię i założenia sformułował belgijski dramaturg, Maurycy Maeterlinck (1862-1949), autor dramatu "Ślepcy". Zdecydowanie odrzucał parnasistowski wzorzec poezji opisowej. Otaczająca rzeczywistość ma przecież dwoistą naturę, składa się z materii i ducha. Dla symbolistów najistotniejszym celem stało się uchwycenie tej głębszej, metafizycznej strefy ludzkiej egzystencji. Świata ducha nie można przedstawić za pomocą środków stosowanych przez sztukę realistyczną. To, co nieuchwytne, trzeba wyrażać za pomocą symboli, które mogą być interpretowane w różny sposób.

Nazwa kierunku wyprowadzona została od manifestu poety Jeana Moréasa, (manifest ogłoszono w 1886 roku na łamach czasopisma "Le Figaro"), a rozpowszechniona przez pismo o tytule "Le symboliste".

Jean Artur Rimbaud (1854-1891)

"Poeta młodzieńczy" (po ukończeniu 21 lat zaprzestał pisania), wróg jakichkolwiek konwencji: małżeństwa, moralności, państwowej władzy. Wiódł barwny, artystyczny żywot. W poezji znajdował ucieczkę od rzeczywistości i przyziemności, prowadził poszukiwania "poetyckiego słowa", przy czym dokonywał rozmaitych eksperymentów, np. samogłoskom przypisywał konkretne barwy (A - czarne, E - białe, I - czerwone, U -zielone, O - niebieskie). Jego "Statek pijany" ma bardzo wątłą akcję, opisuje statek, który zerwał się z więzów holowników i wypłynął, wolny i niezależny na bezkresne morze. Przeżywa swoje wyzwolenie obrazowane za pomocą licznych fantastycznych wizji, które są zasadniczym elementem tekstu. Mówi się, że wiersz jest "zbudowany z symboli", które zresztą, oparte na popularnych skojarzeniach, nie są trudne do rozszyfrowania:

bezkresne morze i podróż - wyzwolenie, oderwanie się od obowiązujących "na lądzie" praw i przymusów,
błotnista kałuża - silnie skontrastowana z morzem - symbol ziemskiej rzeczywistości i codzienności,
statek - jednostka, która zerwała więzy, jest wolna, ale samotna, więc tęskni: za dzieciństwem (motyw dziecka puszczającego papierowy okręcik)? Za uczuciem, stabilizacją?

Akcja jest niezwykle wątła, bowiem nadrzędnym motywem jest tu nie fabuła, lecz swobodne, fantastyczne wizje.

Najlepszym tłumaczeniem "Statku pijanego" wsławił się Miriam.

Należy również pamiętać, że charakter jego twórczości sprawił, iż surrealiści uznali go za swego duchowego ojca.

Charles Baudelaire (1821-1867)

czołowy poeta francuskiego dekadentyzmu, autora słynnych "Kwiatów zła" (1857), był wielkim autorytetem polskich twórców (jednym z tłumaczy był Miriam).

Jego poezję cechuje:

sprzeciw moralny wobec bezsensu ludzkiej egzystencji przy jednoczesnym przekonaniu o wszechpotędze zła i dekadencji wartości moralnych;
obecność motywu szatana, poety przeklętego, spleenu;
obsesyjne wykorzystanie jako środka stylistycznego: brzydoty, nędzy, śmierci i grzechu;
koncepcja poety przeklętego;
przekonanie o wyższości duchowej artysty.

"Padlina" - dobitny portret przemijalności, "Albatros" - symbol odtrąconego poety, "Spleen" - poetycki obraz tytułowego stanu ducha: bierności, bezwładu, wszechogarniającej nudy.

Impresjonizm - kierunek artystyczno-literacki, który głosił, że zadaniem sztuki jest przedstawienie przelotnych wrażeń artysty (limpression). Zrodził się w malarstwie w Paryżu. W 1874 roku odbyła się wystawa artystów:

Edward Manet "Śniadanie na trawie" doskonałości formy. Poezja nie powinna opisywać świata, tylko wyrażać to, co wyobrażał:
August Renaire "Na huśtawce"
Claude Monet "Impresja. Wschód słońca"
Paul Cezanne "Kąpiące się kobiety"
Camille Pisarro "Sad"

Obraz Moneta: "Wschód słońca. Impresja" zapoczątkował nazwę kierunku (użył je nota bene krytyk niechętny nowemu malarstwu).

Styl ten w malarstwie cechuje:

widzenie rzeczywistości jako materii zmiennej, dynamicznej i ulotnej,
przekonanie o prawie artysty do subiektywnego spojrzenia na przedmioty i zjawiska,
wielość barw i ich odcieni, swoistość świata malowanego słońcem, uznanie, że przyroda nie zna koloru czarnego.

Impresjonizm wywarł silny wpływ zarówno na muzykę; np. Claude Debussy "Popołudnie fauna", jak i na literaturę.

W literaturze odnajdujemy go jako:

przekonanie, że dzieło literackie powinno przedstawiać świat zewnętrzny poprzez jednostkę, odnotowywać jej subiektywne wrażenia (impresje). Czyniło to opis subiektywnym i ulotnym,
rozluźnienie rygorów kompozycyjnych, osłabienie ciągłości czasowej,
w liryce:
podporządkowanie świata przedstawionego podmiotowi lirycznemu,
nacisk na nastrojowość tekstów ("Melodia mgieł nocnych").

Paul Veraine - uznany co prawda za inicjatora symbolizmu, to jednak dzięki niezwykłej oryginalności, sugestywności formy i zaledwie zarysowanym motywom treściowym uchodzi za czołowego twórcę impresjonizmu francuskiego.

Secesja - kierunek w sztukach plastycznych, ukształtowany na przełomie XIX i XX wieku, posługiwał się giętką i elastyczną linią, nacisk kładł na elementy zdobnicze, wypracował zespół ulubionych motywów, np. motywy kwiatów, interesował się sztuką użytkową. Secesja wytworzyła swój styl ilustracji książkowych, czego doskonałym przykładem jest wydawana przez Miriama "Chimera".

Dekadentyzm - prąd wyrażający się w podstawie pesymistycznej i skrajnie indywidualistycznej, obrazujący poczucie słabości i bezradności człowieka wobec spodziewanego kresu cywilizacji.

Odwoływał się do filozofii Schopenhauera, która pesymistycznie oceniała ludzką naturę i sens egzystencji. Wyrażał niechęć do świata, utratę ideałów, poczucie niedorzeczności istnienia.

Ten niepokój filozoficzno-moralny dominuje w "Otchłani Baudelairea", wierszach Tetmajera: "Koniec wieku XIX", "Nie wierzę w nic". Poczucie bezcelowości działań ludzkich i wypływająca z tego udręka charakterystyczna jest m.in. dla hymnów Kasprowicza ("Święty Boże", "Dies irae"), wierszu "Deszcz jesienny" Staffa.

Ekspresjonizm - kierunek w sztuce i literaturze rozwijający się w latach 1910-1925, który, przeciwstawiając się naturalizmowi i impresjonizmowi, dążył do wyrażenia w sposób spotęgowany i dramatyczny wewnętrznych przeżyć twórcy.

Joseph Conrad - wielki moralista, z pochodzenia Polak: Józef Konrad Korzeniowski, ale wcześnie osiadłszy w Anglii nie pisywał w języku ojczystym. Jego prozę charakteryzuje:

tematyka "morska". Pisarz, zdradzając swoją fascynację siłą morskiego żywiołu, wyzwaniem, jakie stawia człowiekowi, akcję utworów umieszczał najczęściej na morzu, a bohaterami czynił marynarzy.
problematyka moralna. Conrad stawiał swoich bohaterów w trudnych, ostatecznych sytuacjach, którzy musieli dokonywać niełatwych wyborów. Decyzje najczęściej przychodziły im z trudem, lecz przyświecał im ideał wierności kodeksowi moralnemu, który przyjęli. Punkty zasadnicze conradowskiej etyki to: Honor, Obowiązek, Wierność raz przyjętym zasadom, poczucie Odpowiedzialności, Odwaga, Prawość.
bohater, którego pisarz kreuje na postać wiodącą walkę z żywiołem ("Tajfun"), złem stwarzanym przez ludzi, wreszcie pokusą. Są to samotnicy, pozbawieni zrozumienia otoczenia. Autor wnika z głąb ich odczuć i przeżyć, otacza jednak aurą tajemniczości ("Lord Jim").

Z tych właśnie względów określa się Conrada mianem moralisty. Za swój cel i centralny temat przyjął wierność zasadom bez względu na okoliczności i motywacje. Nie uznawał żadnych okoliczności łagodzących, nie folgował żadnej słabości, kreował mit dumy, uczciwości, odwagi, który stał się wzorem dla wielu pokoleń.

"Lord Jim"

Losy bohatera tej powieści są najlepszym przykładem "sytuacji conradowskiej". W młodości, służąc jako pierwszy oficer na statku "Patna", miast, zgodnie z zasadą morską pozostać na statku tak długo, póki ostatni pasażer bezpiecznie go nie opuści, skorzystał z okazji i wraz z pozostałymi oficerami umknął jako jeden z pierwszych. Pasażerowie na szczęście nie utonęli, uratowani zostali przez inny statek. Jednak Jim stanął przed sądem i z godnością przyjął karę, która odbierała mu stopień oficerski. Odtąd nigdzie nie osiadł na stałe, krążył od portu do portu pracując jako akwizytor. Życie dało mu jednak raz jeszcze szansę ułożenia sobie życia zgodnie z młodzieńczymi marzeniami. Znalazł się na odciętej od świata wysepce Archipelagu Malajskiego. Jednak choć początkowo zaskarbił sobie miłość i szacunek otoczenia, to jednak wkrótce nieumyślnie stał się przyczyną zguby i śmierci osób, które pokochał. Zaufał białym, którzy pod wodzą Browna przybyli do Patusanu i zaręczył za nich przed tubylcami. Biali jednak okazali się zbrodniarzami. Utwór kończy śmierć Jima, śmierć mająca charakter wyroku, któremu zresztą sam i dobrowolnie się poddał. Zabił go bowiem Doramin - wódz patusańskiego ludu i zarazem ojciec zabitego przez Browna przyjaciela bohatera - Daina.

Jim - postać do głębi szlachetna, człowiek odważny i uczciwy całe swe życie pokutował za popełnioną winę. To nie sąd wytyczył mu karę, lecz dręczone hańbą sumienie. Conrad wyraźnie nakreśla bardzo zasadnicze normy etyczne człowieka: raz popełniłeś błąd, do końca życia nie znajdziesz już spokoju i szczęścia. Problem lorda Jima to:

problem odpowiedzialności za swój czyn,
problem przegranej walki o starcie piętna hańby,
problem walki ze złym losem i złą rzeczywistością,
problem samotności wobec wyborów,
problem złożoności natury ludzkiej (połączenie szlachetności z niekontrolowanymi, negatywnymi odruchami) i niemożności poznania własnego jestestwa.

Kompozycję utworu cechuje:

specyficzna narracja (dwie warstwy fabularne, cześć losów opowiada słuchaczom Marlow),
rozłam biografii Jima na dwie części (Jim - tułacz i Jim w Patusanie),
ogromna rola opisów przyrody, zwłaszcza żywiołu morskiego (przywołane po to, by ukazać związek człowieka z naturą),
brak chronologii czasu,
konstrukcja bohatera (postać bardzo złożona, nosząca znamiona bohatera romantycznego).

Anton Czechow - opowiadania Czechowa ukazują rzeczywistość Rosji lat osiemdziesiątych wieku XIX. Ich bohaterem jest najczęściej człowiek przeciętny, ukazany w komicznym, ale jednocześnie przerażającym uwarunkowaniu.

"Śmierć urzędnika" - tematem jest początkowo komiczny precedens: urzędnik Czerwiakow, siedząc w drugim rzędzie teatralnej galerii nakichał na szanowną łysinę wysoko postawionego dyrektora Bryzżałowa. Przeprosił wprawdzie ekscelencję, ale dręczyło go poczucie winy i strach przed konsekwencjami. Zamęczał więc dyrektora natrętnymi przeprosinami tak długo, że ten wyrzucił go z domu. Tego było już Czerwiakowi za wiele, wrócił do domu i umarł. Utwór ten to portret urzędnika - zdeformowanej psychiki człowieka uzależnionego od zwierzchników, uległego, służalczego i przestraszonego. Przerysowując nieco realia Czechow stwarza wizerunek godny politowania, nieco komiczny, ale w gruncie rzeczy przerażający.

Reforma teatru

Koniec wieku XIX przyniósł w dziedzinie teatru ogromne zmiany. Prąd odnowy teatru, głoszący postulaty uznania teatru za autonomiczną sztukę, ideał gry zespołowej, zyskał nazwę reformy teatru. Do najwybitniejszych postaci w tej mierze należą:

Meiningeńczycy - nadworny zespół teatralny księstwa Meiningen, powstały w 1860 roku, który zapoczątkował nowy styl. Dotychczasowy dynamiczny (oparty na akcji), gwiazdorski teatr zastąpił zespołową grą i "teatrem statycznym", tj. prezentującym psychikę i wnętrze bohatera.

Ryszard Wagner (1813-1883) - wielki kompozytor niemiecki ("Pierścień Nibelunga", "Tristan i Izolda", "Lohengrin") nowator w zakresie harmonii i opery, uznający sztukę sceniczną za dzieło synkretyczne.

Gerard Hauptman (1862-1946) - niemiecki dramaturg ("Tkacze") i prozaik, laureat Nagrody Nobla. Twórca koncepcji teatru wewnętrznego, uproszczonej sceny i prawdy psychologicznej gry aktorów.

Maurycy Maeterlinck (1862-1949) - belgijski pisarz, symbolista, myśliciel i przyrodnik, laureat Nagrody Nobla. Twórca symbolizmu w teatrze. To gest, wyraz twarzy i nastrój, a nie akcja miała oddawać treść dramatu.

Szwajcarzy Edward Craig i Adolf Appia - teoretycy i reformatorzy teatru, opowiadający się za jego absolutną autonomią, przeciwni teatralnej iluzji. (Craig uczynił Boga reżyserem teatru, Appa jako pierwszy począł wykorzystywać grę świateł i cieni w czasie spektaklu).

Konstanty Stanisławski (1863-1938) - nie uznawał "odgrywania ról", żądał od aktora gry realistycznej, opartej na wiedzy psychologicznej o przedstawianej postaci.

Bertold Brecht (1898-1956) - twórca swoistej ekspresji teatralnej i koncepcji "efektu obcości". Nie tylko reformator, ale twórca znanych dramatów.

Max Reinhard - reformator niemiecki (wł. Austriak), reżyser, który sławę zdobył dzięki nowatorskim pomysłom inscenizatorskim. Należał do nich między innymi spektakl "Króla Edypa" wystawiony w berlińskim cyrku dla wielotysięcznych tłumów (wskrzesił tradycję ateńską) lub "Hamleta" - we współczesnych strojach i mundurach.

Antoniusz Artaud - francuski twórca "teatru okrucieństwa". Według niego teatr winien ukazywać ludzką podświadomość, odnajdować pierwotne wartości duszy ludzkiej, wstrząsać wrażliwością widza poprzez manifestowanie najbardziej mrocznych stanów podświadomości.

Henryk Ibsen "Dzika kaczka"

W dramacie Ibsen, znany z podejmowania w swoich dziełach istotnych problemów i konfliktów ludzkiego życia, podejmuje rozważania na temat prawdy i jej roli w życiu człowieka. Losy bohaterów dramatu pokazują, że jest to sprawa dyskusyjna i wcale niejednoznaczna. Życie bohaterów: małżeństwa Hjalmara Ekdala i Giny oraz ich córeczki Jadwini płynie spokojnym i uregulowanym trybem. Hjalmar wydaje się być słabym, zakompleksionym człowiekiem, który żyje w złudnym mniemaniu o wielkim wynalazku, który w przyszłości będzie jego udziałem. Już czuje się wynalazcą, choć nie potrafi jako fotograf zarobić na przyzwoite utrzymanie rodziny. Ojciec Hjalmara, stary Ekdal egzystuje z piętnem "haniebnej przeszłości" - był bowiem oskarżony o oszustwo wobec wspólnika - Werlego. On też stwarza sobie świat ułudy: urządza polowania na strychu, na którym hoduje także dziką kaczkę. Niestety, egzystencja tej rodziny oparta jest na kłamstwie. Hjalmar nie wie, że jego żona była kochanką Werlego i najprawdopodobniej owocem tego związku jest Jadwinia (wskazuje na to między innymi dziedziczna choroba oczu). Prawda o przeszłości wkrada się w ich życie wraz z powrotem do miasta Gregersa, syna Werlego, rzecznika prawdy, który uważał, że tylko ona może stanowić podstawę szczęścia. W zgodzie z tą ideą informuje Hjalmara o przeszłości żony. Ten zaś, zamiast dokonać aktu przebaczenia i rozpocząć życie od nowa (jak tego oczekiwał Gregers), odpycha rodzinę i odrzuca miłość córki. Doprowadza to do tragedii - Jadwinia popełnia samobójstwo. W tej sytuacji wydaje się mieć rację doktor Relling, cyniczny lokator Ekdelów, rzecznik kłamstwa, który twierdził, iż "ludzie muszą marzyć, aby żyć".

Przesłanie dramatu nie jest więc jednoznaczne, podkreśla tylko, że:

prawda nie zawsze jest wyzwoleniem i lekarstwem,
wszelki fanatyzm, nawet rzecznictwo prawdy, przynosi klęskę,
w społeczeństwie lub środowisku opartym na fałszu prawda może być tylko siłą niszczącą,
słabi ludzie muszą tworzyć sobie złudzenia i ideologie, aby ich życie nabrało sensu..

Utwór składa się z dwu warstw: realistycznej (prawdopodobny przebieg wydarzeń, przeciętna norweska rodzina, postacie ukazane zgodnie prawdą psychologiczną, realizm szczegółów). Jest więc dramatem realistycznym. Jednak posiada i swoją drugą warstwę, dzięki której realistyczne rekwizyty i motywy nabierają nowego wymiaru. I tak:

dziką kaczkę - postrzeloną, a następnie "przysposobioną" przez rodzinę Ekdalów, która stworzyła jej "sztuczne", lecz dobre warunki życia na strychu można odczytywać jako synonim ludzkiej, zawikłanej w sieć fałszu i kłamstw - sztucznej egzystencji.
strych, wodorosty - to symbole fałszu i kłamstwa, oplatające i wciągające w otchłań.
ślepota - na którą cierpi stary Werle, który uczynił wiele zła, jest swoistą karą. Fakt, że zapada na nią dziecko można interpretować, jako pesymistyczną konkluzję, że dziecko - szczere i jasne, w miarą dorastania zagłębia się w ciemny świat dorosłych.