|
|
|
Literatura współczesna : • Wstęp • Wybrane tematy współczesności • Ważniejsze zjawiska w literaturze • Liryka • Epika • Dramat |
Dramat W powojennej twórczości dramatycznej można wskazać pięć
charakterystycznych etapów (według Eustachiewicza):
Tendencjami ogólnymi we współczesnym dramacie jest:
"Tango" Sławomira Mrożka
Utwór powstał w latach sześćdziesiątych, światowa premiera sztuki odbyła się w Belgradzie, w Polsce wystawiono go po raz pierwszy w 1965 roku.
Tematem utworu jest bunt głównego bohatera, Artura, przeciwko światu, jaki wykreowali jego rodzice, Stomil i Eleonora. W imię szeroko rozumianej wolności obalili oni dawny porządek, zasady moralne i obyczajowe, a w ich miejsce stworzyli świat
nieuporządkowany, pozbawiony wartości, którymi można by się kierować. Ich dom i życie stanowią doskonały przykład chaosu. Artur buntuje się przeciwko takiemu stanowi rzeczy, chce powrócić do dawnych zasad, zaprowadzić w życiu porządek. Jego działania napotykają opór, formy, które chce przywrócić, są już anachroniczne. Ponosi klęskę, umiera zabity przez Edka, który za pomocą siły terroryzuje rodzinę.
Utwór można odczytywać jako:
parodię dramatu rodzinnego - warstwa najłatwiejsza do odczytania. Efekt parodii został uzyskany poprzez odwrócenie tradycyjnych ról w rodzinie (starsze pokolenie jest awangardowe i łamie konwencje, najmłodsze marzy o powrocie do nich).
dyskusję o wychowaniu wg modelu nihilistycznego - pokolenie Stomila odrzuciło wszelkie konwenanse i bariery obyczajowe i w tym duchu wychowało dzieci. Jednak całkowita wolność doprowadziła do anarchii, chaosu i pustki, a świat domaga się
porządku, by można w nim funkcjonować.
wizję rozwoju ludzkości - w tej wizji: rodzina Stomilów wyobraża społeczeństwo, sztuka awangardowa - rewolucję, styl życia Stomilów przed spiskiem Artura - sytuację społeczną po rewolucji, spisek Artura - kontrrewolucję, przejęcie władzy przez
Edka - dyktaturę. Takie odczytanie fabuły sprawia, że "Tango" staje się parabolicznym
dramatem o dziejach ludzkości.
dramat o władzy - Artur przez ślub chce powrotu do konwencji i świata wartości. Przekonuje się, że jednak forma nie zbawi świata, potrzebna jest do tego idea. Śmierć babci nasuwa mu myśl, że tą ideą mogłaby być władza (ma skłonność do tyranii,
instrumentalnego traktowania ludzi). Przyjmuje postawę bohaterów romantycznych (Kordian, Konrad) i wygłasza parodię romantycznego monologu. Ekscytuje go siła i władza. Jednak prawdziwą siłę posiada Edek - prostak i cham.
dramat o miejscu i roli sztuki w życiu człowieka - nowatorstwo i eksperymenty nie są rozumiane, poddaje się je próbie ośmieszenia i dyskredytacji jako bezwartościowe i niepotrzebne.
Utwór jest głęboko osadzony w polskiej tradycji dramatycznej:
Mrożek parodiuje chłopomańskie zabiegi rodem z "Wesela" Wyspiańskiego (motyw somnambulicznego tańca, który stał się symbolem niemożności społecznej, niemocy i marazmu. Tango to znak nowej kultury, symbol tryumfu siły i przemocy, zapowiedź nadejścia władzy totalitarnej, dyktatury);
Dramat, podobnie jak "Ślub" i "Ferdydurke" Gombrowicza traktuje o formie - konwencji, nawiązuje do problemów niedojrzałości bohatera, "nowoczesnej rodziny", fascynacji prostactwem;
Edek i Hiper-Robociarz z "Szewców" są literacko spokrewnieni;
Artur i Edek przypominają szekspirowskie postacie Hamleta i Fortynbrasa;
Artur przypomina romantycznego Prometeusza (samotny, przezywa niespełnioną miłość, naznaczony głębokim indywidualizmem, jego wypowiedź o poszukiwaniu nowej idei nawiązuje do Wielkiej Improwizacji) ze skłonnością do przedmiotowego traktowania otoczenia.
"Kartoteka" Tadeusza Różewicza
Dramat powstał w latach 1958-1959, jego pierwodruk ukazał się w Dialogu" w 1960 roku i w tym samym czasie odbyła się premiera sztuki w Teatrze Dramatycznym w Warszawie. Motywem napisania dramatu była chęć przedstawienia i ocenienia własnego
pokolenia.
Utwór składa się z luźnych scen, wydarzenia nie są połączone związkiem przyczynowo-skutkowym i chronologicznym (dramaturgia otwarta), najmniejszą cząstką jest sytuacja, a ich układ przypomina kolaż, w którym cząstki te można wymieniać i przestawiać. Taka kompozycja nadaje utworowi charakter poetyckiej metafory, wyrażającej sytuację moralną człowieka we współczesnym świecie.
Różewicz określa swoje sztuki mianem teatru realistycznego i poetyckiego. Realistyczne jest:
Kartoteka to uporządkowany zbiór kart ewidencyjnych, notatek poczynionych na luźnych kartkach, ułożonych według pewnego systemu. Tytuł utworu można zatem odnosić do:
Bohater jest przedstawicielem pokolenia Kolumbów, jego bierna postawa jest zdeterminowana wojennymi przeżyciami. Uosabia dramat rówieśników Różewicza (Bohater pochodzi z rodziny inteligenckiej, z własnoręcznie napisanego życiorysu wiadomo, że
urodził się w roku 1920), którym wojna odebrała młodość (walczył w AK), wczesne lata komunizmu nauczyły uległości ("klaskał"), a teraz manifestuje postawę abnegacji, absolutnej bierności, świadomości faktu, że jego życie ukształtowały wypadki absolutnie od niego niezależne, inni "układali kartotekę jego życia".
"Kartoteka" jest zatem utworem, w którym autor przedstawia dramatyczną sytuację moralną człowieka w świecie współczesnym i stąd przypomina moralitet o destrukcji, o powolnym, ale nieuchronnym rozpadzie świata.
|
|
|