kierunek w psychologii i jednocześnie metoda leczenia ludzkich nerwic, lęków i patologii. Jej twórca, Zygmunt Freud, usiłował poprzez hipnozę, analizę snów, skojarzeń, a nawet pomyłek językowych dojść przyczyny, która chorobę wywołuje. Freud ustalił, że psychika ludzka składa się z trzech warstw:

• Ego (jaźń - kierująca rozumną myślą),
• Id (instynkt, pożądanie, żywioł nie podlegający władzy rozumu),
• Superego (ideał-wzór, niedościgła doskonałość, ukształtowana na skutek oddziaływań wychowawczych).

Zderzenie owych warstw powoduje nerwice, patologie i kompleksy. Wśród popędów wpływających na człowieka Freud główną rolę przypisywał popędowi seksualnemu. Twierdził wręcz, że każde działanie ludzkie, np. twórczość literacka jest sublimacją (przetworzeniem i wykorzystaniem) energii seksualnej. Myśl Freuda doprowadziła do ciekawych koncepcji zarówno w sposobie kształtowania dzieła literackiego jak i sposobu jego interpretacji.

kierunek w psychologii amerykańskiej, którego twórcy uważali, że człowieka można poznać tylko przez obserwację jego zachowania i postępowania. Badanie wnętrz człowieka, jego psychiki i uczuć - są nieskuteczne, gdyż nie podlegają obiektywnemu sprawdzianowi. Konsekwencją tego poglądu była literatura opisująca czyny bohatera, lecz nie wnikająca w jego psychikę.

ruch literacki związany z filozofią zainicjowaną w pierwszej połowie XIX wieku przez S. Kierkegaarda. W latach czterdziestych rozwinięty we Francji dzięki twórczości J.P. Sartre i A. Camusa ("Dżuma"). Egzystencjaliści uznali, że jedyną prawdą jest fakt ludzkiego istnienia - egzystencji. Jednak fakt, że człowiek jest wolny ("Bóg i wieczne wartości to jedynie wymysł ludzkiej wyobraźni") sprawia, że ma głębokie poczucie osamotnienia i niepewności. Przeżywa lęki, odczuwa własną słabość. Stąd w literaturze podjęcie kwestii konieczności dokonywania przez jednostkę wyborów w ścisłym powiązaniu z konfliktami i napięciami historii współczesnej.

tendencja głosząca rychły upadek świata i zagładę kultury i cywilizacji ludzkiej. Dzieło Oswald Spengler "Zmierzch zachodu" (1922) - teoria narodzin, rozwoju i upadku kultury na wzór zjawisk biologicznych ("los ginącego Rzymu powtarza się wielokrotnie") zdobyło szeroki rozgłos i sprawiło, że koncepcja katastrofizmu stała się bardzo modna.

Wcześniej o tendencjach katastroficznych można mówić w literaturze romantycznej (Z. Krasiński "Nie-boska komedia"), w Młodej Polsce (hymny Kasprowicza). W dwudziestoleciu międzywojennym katastrofizm był jednym z programowych założeń poetyckiej grupy "Żagary".

awangardowy ruch artystyczny rozwijający się w latach 1916-1924 w Szwajcarii, Francji, Niemczech i USA. Przybrał skrajną koncepcję poetycką, według której materię dzieła winien charakteryzować przypadkowy bezsens. Program dadaistów ("dada" - jest słowem francuskim, którego małe dziecko używa do nazwania zabawki) brzmiał: "Włóżcie słowa do kapelusza, wyciągnijcie na chybił trafił, a otrzymacie poemat dada".. mieszanka sylab nie przetrwała długo, lecz dadaizm stał się źródłem kierunku w malarstwie, tzw. collages.

Awangarda francuska

najmniej rewolucyjna koncepcja nowej poezji. Poeci tego nurtu zdecydowali powrócić do klasyki, np. Paul Valery tworzył filozoficzne aluzje, abstrakcje intelektualne, lecz formę utworów budował według wzorów klasycznych.

zaczął się od Apollinaire’a, który głosił, że "człowiek, chcąc naśladować chód - wymyślił koło" i takim właśnie działaniem winna być poezja. Podjęli tę myśl: André Breton, Paul Eluard, Louis Aragon. Zaproponowali poezję złożoną z potoku obrazów, luźnych skojarzeń, których motywacja tkwi w głębszych pokładach psychiki człowieka.

nakazywał całkowite odcięcie się od przeszłości, a spojrzenie ku przyszłości (futurus). Za temat poezji obrali sobie futuryści cywilizację miast i technikę. Ich hasło brzmiało: "Ryczący automobil jest piękniejszy niżNike z Samotraki". Głosili, że: wojna to — jedyna higiena świata, — profesorowie, archeolodzy i muzea to gangrena tego świata. Przedstawicielami futuryzmu był Filippo Tommaso Marinetti we Włoszech i Włodzimierz Majakowski w Rosji.

awangardowy kierunek artystyczny ukształtowany w latach 1917-1922 przez grupę plastyków i poetów, do której należeli między innymi: T. Czyżewski, L, Chwistek, S.I. Witkiewicz. Grupa wydawała pismo "Formiści" i rozwijała program artystyczny, w którym zbiegały się doświadczenia ekspresjonizmu, kubizmu i futuryzmu powiązane z odwołaniami do sztuki średniowiecznej, ludowej i prymitywnej. Formiści odrzucali konwencje realizmu i naturalizmu, postulowali poezję, której materiałem jest "rzeczywistość wyobraźni", kładli nacisk na autonomiczną wartość "formy" rozumianej jako brzmieniowy kształt wypowiedzi. W kręgu programu formizmu powstała teoria "wielości rzeczywistości w sztuce" Chwistka oraz koncepcja "czystej formy" S.I. Witkiewicza.