Maria Dąbrowska (1889–1965). Pierwszą w pełni dojrzałą publikacją Dąbrowskiej są nowele "Uśmiech dzieciństwa" (1923). Pomimo sugerującego pogodną atmosferę tytułu jest to cykl opowieści o codziennych troskach, doświadczeniach i konfliktach właściwych dzieciom, traktowanym zresztą z całą powagą, jako partner w dyskusji. W 1926 roku ukazał się kolejny cykl opowiadań "Ludzie stamtąd", ukazujący środowisko najemnych robotników rolnych i służby folwarcznej, a wiec najbiedniejszych mieszkańcu wsi. Opisane tu dramatyczne epizody, osadzone w realiach historycznych wsi początku wieku XX są w rzeczywistości przypowieściami o dopustach losu, o szaleństwie i porywach wielkiej miłości, o samotności, śmierci i nadziei, tak charakterystycznych dla doli człowieczej. Książka przyniosła pisarce sławę i uznanie krytyki, które ugruntowało pojawienie się w 1932 roku dwu pierwszych tomów "Nocy i dni". Dwa kolejne (1933-1934), w których zmienia się i narracja, i historyczna perspektywa utworu, podobały się nieco mniej.

Powieść jest przykładem charakterystycznej dla międzywojennej literatury europejskiej powieści-rzeki, wielkiej sagi rodzinnej ("Buddenbrookowie" T. Manna, "Saga rodu Forsytów" J. Galsworthy’ego, "Rodzina Thibault" M. du Garda, "Kronika rodu Pasquier" G. Duhamela).

W swej powieści Dąbrowska zawarła wiele elementów autobiograficznych. Bogumił i Barbara to swoiste portrety rodziców pisarki, Agnieszka Niechcicówna – to sama pisarka, Kaliniec jest obrazem Kalisza, Serbinów - Russowa, gdzie Dąbrowska się wychowała.

Osią fabularną powieści jest historia niedobranego małżeństwa Niechciców: Bogumił i Barbara ucieleśniają dwie skontrastowane ze sobą postawy życiowe (odbite, jak w szeregu luster, w bohaterach pobocznych). Bogumił - postać, którą pisarka obdarzyła własnymi przekonaniami, akceptuje życie aktywne, jest ufny i otwarty, przez pracę, która stanowi dla niego wartość samą w sobie, jednoczy się z naturą. Barbara natomiast prezentuje postawę "od świata": pełna metafizycznych pytań, moralnej niepewności, rozdarcia, wiecznego niezaspokojenia, poczucia obcości i egzystencjalnej rozpaczy. Nie jest negatywem Bogumiła, ale jakby jego dopełnieniem, wprowadza bowiem pierwiastek fermentu szerszych aspiracji.

Poprzez losy rodziny Niechciców autorka ukazuje wielki proces społeczny drugiej połowy XIX wieku i początku XX wieku, a zarazem genealogię pokolenia, które budowało II Rzeczpospolitą: "dekompozycję pewnej formy życia polskiego, opartej na tradycjonalizmie ziemiańskich rodów". Ze zdeklasowanej po powstaniu styczniowym warstwy rodzi się burżuazja przemysłowo-handlowa: przedsiębiorcy bez skrupułów jak Anzelm albo wykolejeńcy jak Kociełł. Zmiana miejsca w strukturze społecznej pociąga za sobą utratę tradycyjnego etosu. Dąbrowską jednak najbardziej interesują ci, u których najwcześniej słabnie poczucie własności, i którzy wypracowują nowy system wartości: demokratyczny etos inteligencki. Stanowią oni najcenniejszy dla narodu i przyszłego społeczeństwa wytwór ziemiaństwa.

"Noce i dnie" są powieścią społeczno-obyczajową kontynuującą tradycje wielkiego realizmu. Dąbrowska uzupełnia i wzbogaca kreację obecnego w dziele narratora poprzez:

• zmianę sposobu ukrycia narratora poza rzeczywistością przedstawioną: podmiot mówiący jest anonimowy, opowiada z oddalenia, ale wyraźnie wywodzi się ze środowiska, o którym opowiada (np. powołuje się na to, co "mówiono", o czym "przekonano się"), jest w ten sposób naocznym świadkiem wydarzeń,
• ograniczenie wszechwiedzy narratora: część informacji uzyskujemy od bohaterów, którzy dzięki kunsztownemu wykorzystaniu mowy pozornie zależnej, współopowiadają powieść. Każdy z bohaterów ma swój własny, niezależny byt, swoją tajemnicę, której przyczyny nie zna narrator. Wyjaśniają się one często przypadkowo i nie do końca (np. przyczyną dziwnego zachowania Teresy jest jej romans z Krąpskim, ale niczego bliższego o nim nie wiemy),
• polifoniczność narracji, poetykę "punktów widzenia" postaci (narrator nie poddaje jednoznacznej ocenie wypowiedzi i poczynań bohaterów, choć niekiedy traktuje ich z pobłażliwym humorem),
• postawę moralistyczną narratora, który wypowiada szereg sentencji i aforyzmów, które nie tyle tworzą epicki dystans, co są wyrazem utożsamiania się i solidarności z postaciami, gdyż to ich myśli i uczucia uogólniają,
• język narracji - prosty i potoczny, a jednocześnie niezwykle bogaty, bo nasycony mową różnych środowisk społecznych.