Epoki literackie - XX-lecie międzywojenne

Pisarz w charakterystyczny dla siebie sposób, poprzez symboliczno-alegoryczne obrazy, podjął w utworze intrygujące go zagadnienia:

problematykę dominacji systemów władzy nad jednostką,
uwikłania człowieka w trybach machiny biurokratycznej,
wyobcowania ludzi ze swoich społeczności,

a przede wszystkim:

rozwinął tezę, że życie samo w sobie zawiera winę, a ta - nawet nieuświadomiona, pociąga za sobą karę.

Klasyczny układ: narrator - autor bohater, w którym nie ma problemu z rozróżnieniem trzech płaszczyzn wypowiedzi, a epika bywa definiowana jako monolog narratora, któremu podporządkowane są przytoczenia wypowiedzi bohaterów, został tu zastąpiony konstrukcją opowiadającego, który:

reprezentuje niepełną wiedzę o otaczającej rzeczywistości (- Józef K.? - spytał nadzorca, może tylko po to, aby ściągnąć na siebie jego latający wzrok),
w znacznym stopniu utożsamia się, identyfikuje z bohaterem, choć jednocześnie zachowuje dystans - mówiąc w 3 os. l. poj.
wraz z coraz głębszym zanurzaniem się Józefa K. w świat do końca niezrozumiałego dlań Prawa, coraz większą rolę odgrywają monologi wewnętrzne bohatera prezentowane w mowie pozornie zależnej (np. rozmyślania K. z rozdziału VII).

Kompozycja utworu oparta została na strukturze arabolicznej, stąd niemożliwe jest określenie jej przy pomocy klasycznych kryteriów oceny i klasyfikacji. Ma ona charakter klamrowy, bowiem opowieść otwiera i zamyka wizyta dwu tajemniczych mężczyzn, z tą tylko różnicą, że w rozdziale X jest już oczekiwaną przez bohatera przybranego w obowiązkowe "czarne ubranie".

Swoistym odpowiednikiem tych scen są, zawarte w przypowieści przytoczonej przez księdza, dwa różne wyjaśnienia odźwiernego dotyczące "wstępu do Prawa". Jedno mieści się na Początku (opowieści, życia - procesu?): odźwierny odmawia człowiekowi wstępu, ale pozostawia mu nadzieję na przyszłość, drugie - na Końcu, kiedy to umierającemu wyznaje: "... to wejście było przeznaczone tylko dla ciebie".

Zauważalny jest również brak ekspozycji. Już pierwsze zdanie wprowadza czytelnika w atmosferę niepewności tak charakterystyczną dla świata bohaterów Kafki: "Ktoś musiał zrobić doniesienie na Józefa K., bo mimo że nic złego nie popełnił, został pewnego ranka po prostu aresztowany".

Pomimo, że - jak zauważył Martin Walser:.. "poszczególne części [rozdziały] nie mają teologicznego powiązania w całość, nie służą żadnemu praktycznemu celowi kompozycyjnemu..", to utwór trzyma w napięciu, a kolejne zabiegi bohatera coraz bardziej przybierają charakter fantastycznej groteski.

Tak charakterystyczne dla utworu piętrzenie trudności przed bohaterem jest nie tylko cechą konstruowania rzeczywistości w dziełach surrealistów, ale pozwala skłonić się ku stwierdzeniu Hermana Pongsa, który tak zbudowaną przestrzeń porównuje do labiryntu.

Język utworu jest mało plastyczny, przypominający raczej styl dokumentów. Charakteryzuje go:

brak obrazowych epitetów, porównań, przenośni,
brak indywidualizacji językowej postaci,
jednolitość stylistyczna wypowiedzi narratora i postaci,
kontrast rzeczowego, oschłego i precyzyjnego stylu z niesamowitością i dziwacznością relacjonowanych wydarzeń.

Michał Bułhakow "Mistrz i Małgorzata"

Świat tej niezwykłej powieści rozgrywa się równolegle w trzech przestrzeniach:

realistycznej (Moskwa lat trzydziestych),
historycznej (pałac prokuratora Poncjusza Piłata)
fantastycznej (nowe przestrzenie otwierane przez przybyłego do świata realnego Szatana).

Trudno jednoznacznie określić, jaki charakter ma utwór. W oryginalnej formie zawiera ważkie zagadnienia filozoficzne, metafizyczne, historyczne, polityczne, psychologiczne i estetyczne. Można powiedzieć, że jest to powieść o:

miłości (uczucie Mistrza i Małgorzaty przekraczające wszelkie konwencje i realistyczne uwarunkowania, posiadające moc pokonywania wszelkich trudności),
walce dobra ze złem (ukoronowaniem toczącej się walki jest scena balu, arena na której przewijają się niezliczone wcielenia i odmiany zła. Następuje swoiste odwrócenie ról, podczas którego Szatan - odwieczne uosobienie zła, staje się wykonawcą boskich wyroków i czyni dobro) - wymiar etyczny i filozoficzny,
totalitaryzmie (Moskwa jest miastem zastraszonych, osaczonych, żyjących pod presją ludzi, których egzystencja poddana jest wszechpotężnej integracji urzędów. Polityka ingeruje we wszystko, decyduje nawet o tematach literackich. Zarazem jest to powieść o sprawowaniu władzy, dylematach moralnych z tym związanych) - wymiar polityczny,
dziejach Chrystusa (wątkiem równoległym z losami Mistrza i Małgorzaty oraz poczynaniami szatana i jego świty jest opowieść o procesie i skazaniu Chrystusa - Jeszui Ha-Nocri.) - wymiar historyczny i psychologiczny,
człowieku (autor podjął kwestie odpowiedzialności jednostki za swoją misję życiową i za dzieje ludzkości. Mamy tu protest przeciwko sprzeniewierzaniu się własnym poglądom i uleganiu zewnętrznym uciskom: Poncjusz Piłat, Mistrz.) - wymiar filozoficzny.

"Mistrz i Małgorzata" jest powieścią wielowarstwową, złożoną. Bułhakow dokonuje celowej deformacji świata przedstawionego poprzez:

wprowadzenie w świat realny Moskwy - postaci fantastycznych,
"moc szatańska" jest świetnym chwytem, który motywuje i umożliwia przekształcenia: miejsc, osób, czasu, tworzenia nowych trendów i zadziwiających zdarzeń. Świat przestaje funkcjonować wg reguł prawdopodobieństwa,
groteska organizuje wiele scen i sytuacji. W owym przekształconym świecie funkcjonują wątki fabularne:
- wątek miłości Mistrza i Małgorzaty,
- dzieje Mistrza i jego powieści o Chrystusie,
- usamodzielniony wątek dziejów Chrystusa,
- wizyta Wolanda w Moskwie,
- bal u Szatana,
niezwykła jest narracja:
- wypadki moskiewskie prezentuje narrator trzecioosobowy, chętnie komentujący zaistniałe wypadki (drwi lub okazuje sympatie, a nawet zachwyt), a czyni to bardzo często językiem potocznym,
- dzieje Chrystusa prezentuje narrator wypowiadający się pięknym, kunsztownym, pełnym symboli językiem.

"Mistrz i Małgorzata" jest więc realistyczną powieścią o miłości połączoną z opowieścią fantastyczną, z wkomponowanymi motywami baśniowymi (diabeł, czarownica na moście), kryminalnymi (morderstwo na balu Wolanda), powieścią psychologiczną (opowieść o Piłacie i Chrystusie). Całość tworzy wieloznaczny przykład, swoistą parabolę o losie ludzkim.

Antoine de Saint-Exupéry "Ziemia, planeta ludzi"

Powieść nie posiada jednolitej fabuły, składają się na nią epizody z życia pisarza-pilota, luźno powiązane opowieści o przygodach twórcy, jego przyjaciół i napotkanych ludzi. Jej przesłanie tkwi w filozoficznej warstwie utworu, refleksji obudzonej dzięki opisywanym wydarzeniom.

Trudno określić jakim jest gatunkiem literackim. Jest to cykl opowiadań, wspomnień, a także esejów. Poznajemy dzięki nim ziemię i przestworza z punktu widzenia lotnika, który zmaga się z żywiołem powietrznym, maszyną, z rozmaitymi niebezpieczeństwami. Samolot stał tu się narzędziem analizy, bowiem praca pilota pozwala narratorowi poznawać nieznane lądy i ludzi, sprawdzać się w sytuacjach krańcowego niebezpieczeństwa.

Wiele miejsca w relacji pisarza zajmuje Sahara. Fascynuje pisarza swoją niezwykłością, opisuje więc jej piękno, zwyczaje mieszkańców. W swoich opowieściach Saint-Exupéry ujawnia nienawiść do wojen i obawę przed ideologiami głoszącymi jej konieczność.

Przesłaniem powieści jest to, iż:

uzmysławia odbiorcy pokrewieństwo łączące wszystkich ludzi i ich wspólną odpowiedzialność za Ziemię,
nakazuje szukać prawdy o człowieku, pragnie zdefiniować jego istotę,
próbuje zanalizować psychikę i czyny człowieka w chwili ostatecznego zagrożenia,
ukazuje najważniejsze wartości: przyjaźń, koleżeństwo, braterstwo,
jest protestem przeciwko wojnie, fałszowi polityków.

Bertold Brecht "Matka Courage i jej dzieci"

Brecht jest twórcą teorii teatru epickiego, polegającej na przekształceniu tradycyjnego dystansu między sceną a widownią, co miało pobudzić widza do refleksji nad przyczynami ukazanych konfliktów, wywołać postawę krytyczną wobec postaci i jej czynów: "Widz nie powinien się wczuwać, lecz dyskutować". W tym celu wprowadzał do swoich utworów songi, które nie posuwają akcji naprzód, lecz są jedynie pouczającymi komentarzami, refleksjami.

Tłem "Matki Courage i jej dzieci" są wydarzenia wojny trzydziestoletniej, akcję przeplatają pieśni-ballady, z których jedynie niektóre są treściowo związane z fabułą, większość wyraża refleksje autora (np. o marności świata, losie człowieka). Tytułowa bohaterka jest markietanką, która z trojgiem dzieci wyrusza, by wykorzystać toczącą się wojnę do wzbogacenia. W miarę rozwoju akcji obserwujemy jak traci wszystko, jednak nieszczęścia spowodowane wojną przyjmuje z zadziwiającą ślepotą. Tak dalece przystosowała się do warunków wojennych, nauczyła się traktować ją niczym chlebodawczynię, zrosła z jej żywiołem, że bez oporu poddaje się jej prawom.

Dramat rozgrywa się w wieku XVII, ale odnosi do sytuacji Niemiec i Europy pierwszej połowy XX wieku. Autor pisał go wyraźnie z myślą o programie Hitlera. Przypomina Niemcom, do czego prowadzi wojna, mówi o jej niszczącej sile oraz podkreśla, że jest złem możliwym do uniknięcia. Czyn niemej Katarzyny (widząc niebezpieczeństwo zagłady grożące uśpionemu miasteczku, budzi werblem obrońców, przypłaca to jednak życiem) jest dowodem, że nawet najbardziej zniewolone społeczeństwo może przeciwstawić się złu.