Dorobek filozoficzny epoki baroku polega przede wszystkim na porządkowaniu myśli europejskiej. Wielkie znaczenie dla nowego spojrzenia na rzeczywistość i miejsce w niej jednostki miało odkrycie Kopernika. Pozostało przedmiotem ciągłego sporu, dotarło jednak do świadomości ludzi wykształconych na tyle, aby zniweczyć Ptolemeuszowy system geocentryczny, który dotychczas porządkował nie tylko przestrzeń wokół człowieka pomiędzy ziemią a niebem, lecz również rzeczywistość, nadając jej kształt struktury zhierarchizowanej, odpowiadającej swymi stopniami pionowej strukturze społeczeństwa feudalnego. Teraz człowiek odarty z mitologicznych sfer niebiańskich stanął sam na sam z otchłanią nieskończoności.

Zaowocowało to ponowną refleksją nad własną istotą, która zrodziła z jednej strony racjonalizm: ("myślę więc jestem" Kartezjusza) - przekonanie, że przy pomocy własnego rozumu można określić sens własnego istnienia, a z drugiej: mistycyzm, skoro ten sam rozum uzasadnia i wzmacnia poczucie osobistej więzi z Bogiem (poglądy Błażeja Pascala).

Barokowa teoria wartości spróbowała odtworzyć hierarchiczny, neoplatoński system wartości, na którego szczycie jako ostateczny cel i punkt dojścia mieściła się wartość absolutna - Bóg. Człowiek - zawieszony pomiędzy "państwem Bożym" a "państwem diabelskim" (wzorzec rzeczywistości sformułowany przez św. Augustyna) uciekał się do aktu woli, który poprzedzał decyzje posługiwania się rozumem, aby zrozumieć i przedstawić sobie skomplikowaną rzeczywistość. Jeżeli ufał zmysłom wybierał wartości ziemskie, przemijające, a więc nietrwałe. Kierował się wówczas Pożądaniem. Kiedy zaś pragnienia swe opierał na wierze Słowu Objawionemu - wybierał wartości nieprzemijające i przepełniała go Miłość.

Odwieczne pytania człowieka: co daje szczęście? Co warte jest kochania? ujawniły się ze szczególna dramatycznością. Humanistyczny kult rzeczywistości materialnej zaatakowała najpierw reformacja, zwłaszcza kalwinizm. Pod wpływem owej krytyki, u schyłku wieku wzmocniły się rygory narzucane przez społeczności wyznaniowe, co wiązało się zazwyczaj także z rygorami państwowymi.

I tak jak humanizm renesansowy uczynił człowieka ośrodkiem kosmosu; prezentował harmonijny antropocentryzm, akcentujący niezależność osobowości człowieka wpisanego w prawa natury, uwalniającego się w różnym stopniu od rygorów narzuconych mu przez Kościół i państwo, tak humanizm barokowy ośrodkiem myśli uczynił dramatyczny los jednostki obdarzonej wolną wolą, zdanej na własne rozeznanie i wybór w wewnętrznym dialogu z Bogiem. Zaznaczył się wyraźny nawrót do średniowiecznego teocentryzmu. Akcentował on również godność i niezależność osobowości człowieka, upatrując jednak jej źródło w naturze i Bogu.

Obserwacja rzeczywistości sprawiła, że człowiek przestał ufać zmysłom. Uświadomił bowiem sobie, że to, czym dotąd się rozkoszował jest przemijające, podlega niszczącemu działania Czasu i rozkładowi Śmierci (jeden ze współczesnych filozofów nazwał wiek XVII "epoką zegarów", przyrząd ten bowiem nie tylko upowszechnił się w życiu codziennym, ale występował jako częsty motyw: albo pod postacią "klepsydry", tj. alegorycznego piaskowego zegara - atrybutu postaci Czasu, albo jako zegar słoneczny, czyli "kompas", prześladujący człowieka przypominaniem o upływającym czasie jego życia).

Vanitas, czyli marność nad marnościami (idea wyrażona w starotestamentowej "Księdze Eklezjastesa") tego urzekającego swą urodą świata, stała się zasadniczą cechą przedmiotów doczesnych i przesłoniła ich urodę.

Ruch religijny w Kościele katolickim skierowany przeciwko reformacji. Zwołany Sobór Trydencki (1545-1563) potwierdził teologiczne znaczenie tradycji, która stanowiła równie bezpośrednie inspiracje jak "Biblia", zlikwidowano nadużycie w łonie samego Kościoła (odtąd papieże byli znani z wysokiego poziomu moralnego, a księża, zanim zyskali święcenia, musieli przejść ostre nauczanie w seminariach). Jednak obok pozytywnych aspektów odnowy Kościoła odwołano się do metod represyjnych: inkwizycji (użyta po raz pierwszy przeciwko średniowiecznym heretykom odżyła w 1478 roku w Hiszpanii i pod nazwą Świętego Oficjum rozszerzyła swą działalność na wszystkie kraje katolickie) oraz indeksu (w Polsce wśród ksiąg zakazanych znalazło się dzieło Kopernika, a także tzw. literatura sowizdrzalska).

Reformie organizacji Kościoła towarzyszył rozwój zakonu jezuitów (1540). Do Polski sprowadził go w 1564 roku kardynał Stanisław Hozjusz. Od tego czasu datuje się rozwój sieci szkół zakonnych propagujących nowe metody nauczania, które utrwalały przemiany kulturowe.

Człowiek świadomy istnienia w nietrwałym świecie musiał podejmować wybory. Ich skrajne postacie prezentują dwie drogi:

• zgodę na ten świat, nietrwały, choć piękny, a ciesząc się jego urokami, wyrażał wdzięczność Stwórcy - poeci światowych rozkoszy (Hieronim Morsztyn),
• nie aprobowanie doczesności. Odrzucenie złudnych, doczesnych ponęt, poszukiwanie wartości trwałych dających gwarancję zbawienia - poeci "metafizyczni" (Sęp-Szarzyński).

Opozycja magnaci - szlachta uwidoczniła się w kulturze.

Dwory lansowały europejską modę, styl, sztukę, naukę - wzór kultury dworskiej (Jan Andrzej Morsztyn, Daniel Naborowski);

Szlachta średnia - ceniła do przesady swojskość, rodzimość, wartości ziemiańskiego trybu życia - wzór kultury ziemiańskiej (Wacław Potocki, Jan Chryzostom Pasek, Zbigniew Morsztyn); inspirowała ją renesansowa tradycja "wsi spokojnej", cechował ją kult ojczystych pamiątek i realiów, niejednokrotnie zbliżała się do kultury ludu, jego muzyki, pieśni, obrzędów, obyczajów, wyobraźni (stylizacje ludowe).

Brać szlachecką jednoczyło poczucie narodowej potęgi, przekonanie o świetności polskiego ustroju (monarchii ograniczonej prawami stanu szlacheckiego), świadomość tradycji narodowej i starodawności sarmackiej.