|
|
|
Barok : • Wstęp • Barok w Polsce • Umysłowość • Literatura • Pierre Corneille • Molier jako twórca komedii • "Jerozolima wyzwolona" • Główne nurty literatury polskiej • Daniel Naborowski • Jan Andrzej Morsztyn • Wacław Potocki • Jan Chryzostom Pasek • Szymon Zimorowic • Maciej Kazimierz Sarbiewski • Zbigniew Morsztyn • Wespazjan Kochowski • Stanisław Herakliusz Lubomirski • Samuel Twardowski |
Jan Chryzostom Pasek Jan Chryzostom Pasek (około 1636-1700) pochodził z Mazowsza, z rodziny szlacheckiej herbu Doliwa. Ukończył kolegium jezuickie, władał więc nieźle łaciną, poznał sztukę składania wierszy, a w retoryce (sztuce pięknego mówienia) rozsmakował się najbardziej. Karierę życiową zaczął od służby w dywizji Stefana Czarnieckiego w czasie "potopu" szwedzkiego. W latach 1656-1657 walczył ze Szwedami i Rakoczym, później wyruszył na wyprawę wojenną do Danii, a po powrocie wziął udział w walkach z Moskwą. W 1661 roku powrócił do domu i, jak przystało Sarmacie, zajął się gospodarstwem i działalnością
publiczną.
"Pamiętniki" nie dochowały się w całości. Odpis, który dotrwał
do XIX wieku pozbawiony jest początku i końca, są również luki wewnątrz tekstu.
Dzieło Paska wyraźnie dzieli się na dwie części:
Część I - żywot rycerski (lata 1656-1666)
"Żegnaj moj dereszu" (1656): wiersz o koniu, który padł w bitwie ze Szwedami.
"Potrzeby ze Szwedami" (1656): opis kilku bitew (Gniezno, Warszawa, Warka) i rzezi pod Trzemeszną. Pochwała Czarnieckiego.
"Na sukces królowi duńskiemu" (1658): opis początkowej fazy wyprawy do Danii, pożegnania i błogosławieństwa ojca, przeprawa przez Odrę.
"Widząc takie rzeczy, czego w Polszcze widzieć trudno..." (1658-1659): opis Danii - przyrody (piękno morza), miast i rolnictwa, a także odmiennych obyczajów (np. chodaki jako obuwie kobiet, łóżka przypominające szafy, tradycja spania nago). Opowieść o skandynawskich diabłach.
"Szczęśliwe wiktoryje" (1658-1659): szturm na Kolding i zdobycie wysp Als. Tu wspaniałe sceny batalistyczne i szokujący opis targów szlachciców o prawo ścięcia szwedzkiego oficera.
"Po tak ciężkich pracach..." (1660): triumfalny powrót do Polski. Uwagi o modzie i jej zmienności. Powrót do domu z naręczem upominków, których wręczenie poprzedza uroczysta i kunsztowna mowa.
"Ogarnęły mie kłopoty, z których ledwiem wybrnął..." (1660): przygotowania do wojny z Moskwą, obóz wojskowy pod Siedlcami i opis życia żołnierskiego (pijaństwo i burdy). Pasek trzykrotnie pojedynkuje się jednego dnia, by na koniec wypłacić karę poszkodowanym.
"Nasze wojowanie" (1660): dynamiczny opis bitwy.
"Żeby pamiętali czarniecczyków..." (1662): potyczka z grupą konfederatów ze Związku Święconego, rabujących szlacheckie obejście na Litwie.
"Posłów carskich prowadząc..." (1662): Pasek prowadzi do Warszawy posłów moskiewskich, w Nowogródku deputacja ma kłopoty z zakwaterowaniem i wyżywieniem, więc oddział przemocą uzyskuje należne mu dobra.
"Na królewskich pokojach" (1662): w Warszawie Pasek otrzymuje należne mu wynagrodzenie, ale popada w konflikt z królewskim dworzaninem, Mazepą. Tu też opowieść o człowieku - niedźwiedziu.
"Kto guza szuka, snadko znajdzie" (1662): wyjazd do Wilna i awantury z Litwinami, w wyniku których Pasek musi potajemnie uciekać.
"Francuskie dziwowisko na teatrum" (1664): zapis znanej anegdoty o tym, jak szlachta w czasie przedstawienia teatralnego, przejęta widowiskiem, poczyna strzelać z łuków do aktorów, zabijając kilku z nich.
Część II "Pamiętników" - żywot ziemiański (lata 1664-1688)
"Wojna domowa, czyli goniony taniec" (1664-1665): Rokosz Lubomirskiego, opisy bitew; uwagi o nieszczęściach narodu wynikających z wygórowanych ambicji magnatów.
"Co się przy afektach mówiło..." (1667): obyczaje związane z zawieraniem kontraktów przedślubnych (interesy ponad uczuciem). Zapis kunsztownych mów swatów i konkurentów.
"Jak uczyniłem sobie pokój wśród sąsiadów" (1669): Pasek po ślubie zamieszkuje w Krakowskiem, gdzie spotyka się z pogardą sąsiadów, którzy kpią z jego pochodzenia. Szacunek i poważanie zdobywa sobie siłą.
"Elekcja Piasta" (1669): opis elekcji, na której, przy poparciu Paska, królem wybrano Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Opis intryg i obyczajów elekcyjnych (agitacji, sojuszy, przekupstwa).
"Nie bądźmy hierozolimską, ale polską szlachtą" (1672): konfederacja powołana dla obrony króla; pospolite ruszenie pod Gołębiem, nieopodal Puław w związku z groźbą najazdu tatarskiego.
"Moje myślistwo" (1680): zapis anegdoty o oswojonej przez Paska wydrze, którą ofiarował królowi Janowi Sobieskiemu. Opis "zwierzyńca" autora: ptaków myśliwskich (sokoły, jastrzębie, rarogi) i chartów oraz dzikich zwierząt (przejaw dumy osobistej z talentów).
"Zbrodnia obrazy majestatu" (1683): Pasek, w czasie pobytu w Gdańsku, słyszy, jak innowiercy obrażają króla i życzą przegranej armiom pod Wiedniem. Obrażony w swej katolickiej i szlacheckiej dumie, staje w obronie króla i państwa.
"Choróbska z przepicia" (1685): ciężka choroba Paska wynikła na skutek przepicia. Nocne pojawienie się św. Antoniego, wynikiem którego jest poprawa zdrowia, Pasek uznaje za szczególny dowód opieki boskiej.
"Pamiętniki" Paska to manifestacja sarmatyzmu w literaturze polskiej. Świadczą o tym: przekonanie o wyższości stanu szlacheckiego ponad innymi, przywiązanie do ideałów wolności i równości szlacheckiej, odrębny obyczaj i formy życia towarzyskiego, tradycjonalizm, religijna dewocyjność, szowinizm, a przynajmniej dystans wobec innych narodów, wybujały indywidualizm, niechęć do podporządkowywania się autorytetom, upodobanie do swoiście pojętej zabawy.
Tekst uznaje się za pierwowzór gawędy szlacheckiej dzięki następującym cechom:
"Pamiętniki" Paska uznaje się za swoistą "szlachecką epopeję", stąd stawia się je obok: "Pana Tadeusza" A. Mickiewicza i "Trans-atlantyku" W. Gombrowicza, "Pamiątek Soplicy" Rzewuskiego i "Trylogii" H. Sienkiewicza.
Elementy gawędy znaleźć można we wspomnianych utworach Mickiewicza i Rzewuskiego, a także w: "Urodzonym Janie Dęborogim" Syrokomli, "Szczenięcych latach" M. Wańkowicza, i "Mieszczaninach obyczajowych" Kuśniewicza.
|
|
|