Epoki literackie:    Starożytność   Biblia   Średniowiecze   Odrodzenie / Renesans   Barok   Oświecenie   Romantyzm   Pozytywizm   Młoda Polska   XX-lecie międzywojenne   Literatura współczesna

Barok :

• Wstęp
• Barok w Polsce
• Umysłowość
• Literatura
• Pierre Corneille
• Molier jako twórca komedii
• "Jerozolima wyzwolona"
• Główne nurty literatury polskiej
• Daniel Naborowski
• Jan Andrzej Morsztyn
• Wacław Potocki
• Jan Chryzostom Pasek
• Szymon Zimorowic
• Maciej Kazimierz Sarbiewski
• Zbigniew Morsztyn
• Wespazjan Kochowski
• Stanisław Herakliusz Lubomirski
• Samuel Twardowski

Jan Andrzej Morsztyn

Jan Andrzej Morsztyn (1621-1693) dworzanin Władysława IV, polityk i dyplomata, podskarbi koronny, oddany stronnictwu francuskiemu. Najwybitniejszy poeta barokowy będący pod wpływem Giambattisto Marino. Tłumacz "Cyda albo Roderyka. Komedii hiszpańskiej" Corneille’a.
Twórczość poety jest nieomal w całości parafrazą tekstów i motywów literatury staro- i nowołacińskiej, włoskiej, francuskiej. Tradycję kultury traktował jako tworzywo literackie. Zbiory wierszy lirycznych: "Kanikuła, albo Psia gwiazda", "Lutnia", wydano dopiero w XIX wieku.
Niewiele miejsca poświęcał problemom publicystycznym, a w tych nielicznych zajął się upadkiem etosu szlacheckiego, czego jaskrawym świadectwem były kolejne klęski wojenne 1648 roku. Tu: "Pieśń w obozie pod Żwańcem 1653" - jest parodią, jako formą negacji rycerskiego etosu szlachty (na dźwięk "wsiadanej" - tradycyjnej pieśni bojowej "Bracia, bracia, do koni!", rycerstwo obozowe podrywa się, lecz nie do broni, ale do szklanek).
O sobie mówił "Jam nie myślił nigdy o tem Być Bekwarkiem i Galotem" (imiona lutnistów dworskich), czym podkreślał własną niezależność twórczą.
"Do trupa" - sonet oparty na kontraście: spokój trupa z uczuciem cierpienia zakochanego; dwie pierwsze zwrotki (podobieństwa "bohaterów") z dwiema kolejnymi (różnice). Rozwinięte porównania.
Mowa poetycka Morsztyna oparta jest na rozległym leksykonie słów i wyobrażeń symbolicznych, indywidualny wyraz liryczny uzyskuje poeta przez śmiałe i nieoczekiwane zestawienia symboli i ich indywidualną interpretację. Sama symbolika wywodziła się ze średniowiecznych erotyków dworskich i była banalna. Ciągi skojarzeń rozwijały się wokół paraleli: miłość - choroba (lekarz, rany, cierpienie, śmierć), miłość - służba (sługa i pan, srogość, łaska, nagroda), miłość - niewola (więzień, łyka, miłe pęta, okowy). Poeta odwołuje się więc do prawd oczywistych, tworzy tylko np. nowe synonimy wartości (doskonała biel - alabaster kararyjski, mleko, pióro łabędzie). Nagromadzeniu określeń towarzyszy, wbrew prawom syntaktycznym, kolejne wzniesienie intonacji, a nie jej spadek (dysharmonia syntaktyczna). To w utworze "Niestatek": 8 członów z "prędzej", 17 zawieszeń głosu, by w ostatnim padło wreszcie oczekiwane "niźli", nadające całości harmonię intonacyjną, ale jednocześnie zaprzeczające sensowi: bardziej prawdopodobne stają się czynności niemożliwe, niż "stateczność białogłowy".
Dla Morsztyna wiersz to niespodzianka: intonacyjna (czytelnik nie wie, w którym momencie autor powróci do obowiązującej reguły gramatycznej) i semantyczna (wiersz zapowiada jakieś rozwiązanie, ale nie sposób przewidzieć, jak poeta podporządkuje sobie omawiane wartości).